Η ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ

Η ιατρική και η φιλανθρωπία έγιναν συχνά ο δούρειος ίππος της αποικιοκρατικής και θρησκευτικής διείσδυσης και προπαγάνδας[1]. Ένας μεγάλος Γάλλος αποικιοκράτης, ο στρατάρχης Lyautey, διοικητής του Μαρόκου, ανέφερε ότι «ένας ιατρός αξίζει όσο ένα τάγμα». Η οργάνωση της διοίκησης, η πρόοδος και οι κοινωνικές παροχές ήταν το άλλοθι και η αιχμή της αποικιακής πολιτικής της Ιταλίας στα Δωδεκάνησα[2].

   Μια παλιά, γνωστή και δοκιμασμένη μέθοδος που χρησιμοποιούσαν τα αποικιακά κράτη για να προσελκύσουν τους ντόπιους και να εξωραΐσουν την παρουσία τους ήταν η φιλανθρωπία, που γινόταν μέσα από διάφορες θρησκευτικές οργανώσεις και φιλανθρωπικά ιδρύματα. Ο μανδύας του ανθρωπισμού κάλυπτε τις σκοπιμότητες. Όλες οι θρησκείες επιθυμούν να επεκτείνουν την επιρροή τους και να αυξήσουν τους πιστούς τους  όμως η Καθολική εκκλησία έχει τα πρωτεία σ’ αυτή την μέθοδο. Η καθολική Εκκλησία στην αρχή του φασισμού πέρασε στιγμές έντασης γρήγορα όμως συνυπήρξε και συνεργάσθηκε. Πάντα η εκκλησία είχε ένα σημαντικό ρόλο στην Ιταλία ιδίως μετά το Κονκορδάτο[3], στην αποικιακή εξάπλωση της Ιταλίας πάντα είχε σημαντικό ρόλο, η μέθοδος της ήταν ο προσηλυτισμός και η προπαγάνδα.

Οι ιεραποστολικές οργανώσεις και οι δυνάμεις κατοχής συνεργάστηκαν στενά. Στις ιταλικές αποικίες, δέχθηκε να αλλάξει τη διοικητική της οργάνωση και να την προσαρμόσει στη φασιστική οργάνωση των κατά τόπους κυβερνητών[4]. Αποτέλεσε βασικό εργαλείο της Ιταλικής πολιτικής για και πολιτικοθρησκευτική διείσδυση στην Ανατολή και τα νησιά. Σε κάθε χωριό αποίκων, σε κάθε σημαντική εκδήλωση του καθεστώτος η καθολική Εκκλησία ήταν παρούσα, δείχνοντας έτσι τη συμπόρευσή της στη φασιστική αποικιακή πολιτική[5].     

  Η καθολική και ιταλική προπαγάνδα στα Δωδεκάνησα περνούσε μέσα από την Εθνική Ένωση Ιταλών Ιεραποστόλων (Α.Ν.Μ.Ι. ή Α.Ν.S.Μ.Ι).[6] Οι σχέσεις του Ιταλικού κράτους με την Α.Ν.Μ.Ι. ήταν πολλαπλές. Η Ένωση είχε σκοπούς εθνικούς και θρησκευτικούς, όπως αναφέρει ο τίτλος της και αποδεικνύεται από τις συμφωνίες που έκανε με την κυβέρνηση της Δωδεκανήσου. Τα σχέδια της Εθνικής Ένωσης Ιταλών Ιεραποστόλων - Α.Ν.Μ.Ι. ήταν μεγαλεπήβολα. Διέθεταν τεράστια κεφάλαια και είχαν δικά τους ανεξάρτητα γραφεία προγραμμάτων στη Ρόδο για το σχεδιασμό σχολείων, νοσοκομείων, ευαγών ιδρυμάτων και εκκλησιών. Η ιταλική διοίκηση συνεργαζόταν  με την Α.Ν.Μ.Ι. για να τη βοηθήσει στο έργο της.

 Παράσημο της Α.Ν.Μ.Ι.

Η ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ ΠΡΙΝ ΤΟ 1912

      Η προσπάθεια διείσδυσης της καθολικής Εκκλησίας στην ορθόδοξη Ανατολή αρχίζει από την εποχή των σταυροφοριών. Μετά την κατάλυση όμως του ιπποτικού κράτους ελάχιστοι καθολικοί παρέμειναν.

    Το 1660 ιερείς από την καθολική αποστολή της Κωνσταντινούπολης έρχονταν περιοδικά στη Ρόδο για να λειτουργήσουν μερικούς καθολικούς σκλάβους στα πλοία. Το 1717 ανέλαβε ως μόνιμος ιερέας, ο καθολικός ιερέας του Γάλλου πρέσβη.

Το 1719 η Santa Congregazione (Αγία Συνάθροιση) της Propaganda Fide αποφάσισε την επανίδρυση της καθολικής αποστολής της Ρόδου και των Δωδεκανήσων. Την οργάνωση της αρχιδιοίκησης της Ρόδου ανέλαβε η αποστολή των Φραγκισκανών της Κωνσταντινούπολης. Τότε υπήρχαν λίγες καθολικές οικογένειες και μερικοί σκλάβοι από τα πλοία που περνούσαν. Το 1743 κτίστηκε η πρώτη καθολική εκκλησία Santa Maria della Vittoria στο Νιοχώρι και το 1851 επεκτάθηκε στη μορφή που είναι σήμερα. Στο τέλος του 19^ου αιώνα υπήρχαν 231 καθολικοί στη Ρόδο[7]. 

Η Santa Maria della Vittoria. Νεογοτθικού ρυθμού, με εξωτερικά και εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία που ανακαινίστηκαν πλήρως το 1929 μετά από σεισμό.

Στις 31/7/1875 έφθασαν στη Ρόδο οι πρώτες 4 φραγκισκανές καλόγριες για να αναλάβουν την επιμόρφωση των θηλέων[8], πρώτη ηγουμένη ήταν η Αδελφή Beatrice. Το τάγμα των φραγκισκανών καλογριών ονομαζόταν :

Comunità religiosa delle Suore Francescane missionarie del Sacro Cuore και είχε ιδρυθεί το 1860 στην Gemona. Το 1875 ίδρυσαν το πρώτο σχολείο[9]. Το 1891 οι καλόγριες προσέφεραν υπηρεσίες στο πολιτικό νοσοκομείο της Ρόδου και το 1895 στο γηροκομείο Ospizio Ducci.

Το 1897 ο Πάπας Λέων ο ΧΙΙΙ διαχώρισε και ανεξαρτητοποίησε την αποστολή της Ρόδου από εκείνη της Κωνσταντινούπολης και την αναβάθμισε σε Prefettura Apostolica.

Το 1889 έφθασε στη Ρόδο μια άλλη καθολική οργάνωση, οι αδελφοί των χριστιανικών σχολείων της Γαλλίας (Frères)[10],  για να αναλάβουν την επιμόρφωση των αρρένων. Δημιουργήθηκε η Γαλλική Σχολή Ρόδου (École de Saint Jean Baptiste), γνωστή και ως σχολή των αδελφών De La Salle, λειτούργησε αρχικά από το τάγμα των Λασαλιανών μοναχών τους Φρέρηδες (Frères des Écoles Chrétiennes). 

Γαλλική Σχολή Ρόδου (École de Saint Jean Baptiste).

Βέβαια οι Ιταλοί που κατέλαβαν τα νησιά δεν θα άφηναν την εκπαίδευση σε Γαλλικές οργανώσεις, έστω και αν ήταν της ίδιας θρησκείας. Οι νέοι κατακτητές ανέλαβαν την εκπαίδευση στα Δωδεκάνησα και θεωρούσαν ότι ήταν δικό τους δικαίωμα η εκπαίδευση, έτσι το Γαλλικό Κολέγιο διαλύθηκε τον Αύγουστο του 1922 και τη διεύθυνση ανέλαβαν Ιταλοί μοναχοί του τάγματος του Σαν Τζιοβάννι.

Η ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΚΑΤΑΛΗΨΗ

      Μετά την ιταλική κατάληψη των νησιών η καθολική Εκκλησία αναβάθμισε το ρόλο της, συντάχτηκε με τον ιταλικό ιμπεριαλισμό, αποδέχτηκε το φασισμό και σιώπησε στην προσπάθεια εξόντωσης της ορθόδοξης Εκκλησίας από τον Lago και τον De Vecchi. 

Mario Lago

Cesare Maria De Vechi

Το 1912, επικεφαλής της καθολικής Εκκλησίας Ρόδου ήταν ο πατήρ Ignazio Beaufays. Παρέμεινε έως και το 1920, οπότε ανέλαβε ο φραγκισκανός πατήρ Bonaventura Rossetti ως αποστολικός έξαρχος.

Ο φραγκισκανός ιερέας Ignazio Beaufays

Η Αρχιεπισκοπή, της Ρόδου (υποκείμενη στην Αγ. Έδρα) δημιουργήθηκε στις 28 Μαρτίου 1928. Έτσι τον ιερέα Ignazio Beaufays διαδέχτηκε ο αρχιεπίσκοπος πλέον Gianmaria Castellani, ο οποίος στις 28/3/1928 χρίστηκε πρώτος ρωμαιοκαθολικός αρχιεπίσκοπος Ρόδου. Το 1938 τον διαδέχτηκε ο πατέρας Ambrogio Acciari, που ήταν και ο τελευταίος καθολικός αρχιεπίσκοπος.

Τη δεκαετία του 1930, ενώ η ορθόδοξη Εκκλησία διχαζόταν από το αυτοκέφαλο και από την πίεση των Ιταλών, η καθολική Εκκλησία επέκτεινε τη δράση της με τη βοήθεια της ιταλικής διοίκησης. Διάφορα καθολικά θρησκευτικά τάγματα ανέλαβαν τη διεύθυνση των νοσοκομείων, των δημοτικών σχολείων και των γυμνασίων της Ρόδου, Κω και Λέρου.

Η μεγάλη παρέμβαση στην παιδεία έγινε με το περίφημο κυβερνητικό διάταγμα D.G. 1 της 1^ης/1/1926 (1^ο τεύχος του Β.U. της 1^ης/1/1926) σχετικά με τη δημιουργία του Οργανισμού της Δημοτικής και Μέσης εκπαίδευσης. Ο Mario Lago μερικές μέρες μετά την μεγάλη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1926 ανέφερε ότι οι θρησκευτικές κοινότητες δεν πρέπει να έχουν καμία παρέμβαση στην εκπαίδευση πλην του μαθήματος των θρησκευτικών.

Η εκκοσμίκευση της παιδείας την περίοδο του Φασισμού ήταν καιροσκοπική με αντιφάσεις, στις αποικίες ο εναγκαλισμός της πολιτείας με την θρησκεία ήταν θεμιτός και αναγκαίος, γι’ αυτό ενώ ο Mario Lago ζητάει την εκκοσμίκευση της παιδείας αλλά την ίδια στιγμή παραδίδει όλα τα εκπαιδευτικά και προνοιακά ιδρύματα στα ρωαιοκαθολικά θρησκευτικά τάγματα αποκλείοντας όλους τους άλλους.

ΤΑ ΚΑΘΟΛΙΚΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΓΜΑΤΑ ΣΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ

       Στα Δωδεκάνησα εγκαταστάθηκαν πλήθος Ιταλικών ρωμαιοκαθολικών θρησκευτικών ταγμάτων:

1) Οι καθολικές μοναχές της κοινότητας των  Φραγκισκανών Αδελφών ιεραποστόλων της Αιγύπτου (Comunità delle Suore Francescane Missionarie d’ Egitto) ανέλαβαν σαν νοσοκόμες στο νοσοκομείο της Ρόδου,

2) Στην Κω και τη Λέρο ανέλαβε η κοινότητα των Αδελφών Ζηλωτριών της Ιερής Καρδιάς (Comunità delle Suore Zelatrici del Sacro Cuore)[11].

3)  Η οργάνωση των Αδελφών της Θείας Πρόνοιας του Don Orione (Congregazione dei Fratelli della Divina Provvidenza) μαζί με τη θρησκευτική κοινότητα των Φραγκισκανών Αδελφών της Gemona (Comunità religiosa delle Suore Francescane di Gemona)  

4)  Οι Φραγκισκανές Αδελφές της Gemona βοηθούσαν επίσης στο ορφανοτροφείο της Ακαντιάς, «Ospizio dei Cavalieri»[12]. Επίσης η κοινότητα των Φραγκισκανών Αδελφών της Gemona οργάνωσε στη Ρόδο το βρεφοκομείο «Vittorio Emanuelle III»[13]. 

   Εκτός από τα ορφανοτροφεία και τα σχολεία, η καθολική Εκκλησία βοηθούσε γενικά  και τους απόρους με συσσίτια και διάφορες προσφορές ρούχων[14]. Επίσης οι μοναχές προσέφεραν δωρεάν διάφορες υπηρεσίες, όπως μαθήματα μουσικής, ξένων γλωσσών, και οικοκυρικών[15].

Μαθήτριες του Παρθεναγωγείου της Κω. Στο κέντρο κάτω η ηγουμένη Tarcisia Boschiero

ΤΟ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΚΩ

  Το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο αποτελεί το πρώτο πραγματικό νοσοκομείο του νησιού που με επεκτάσεις και βελτιώσεις λειτουργεί έως σήμερα.

   Mε το διάταγμα D.G. 24 της 15^ης/6/1925 (6^ο τεύχος του B.U. της 30^ης/6/1925) αποφασίστηκε η απαλλοτρίωση του χώρου, στην περιοχή που βρισκόταν κάποτε το τουρκικό νεκροταφείο, όπου θα χτιζόταν ένα αναρρωτήριο ή ένα μικρό νοσοκομείο.

    Το 1926 άρχισε να χτίζεται το επονομαζόμενο “ospedaletto - ambulatorio”, σε σχέδια των F. Di Fausto και Carlo Buscaglione, ενταγμένο σε ένα ευρύ κατασκευαστικό πρόγραμμα, που προέβλεπε επίσης την οικοδόμηση ενός μεγάλου ναού (πρώην Agnus Dei που σήμερα ονομάζεται Ευαγγελισμός), του συγκροτήματος των σχολείων και ενός φαρμακείου. Το 1928 είχε ολοκληρωθεί και το 1929 άρχισε να λειτουργεί. Το 1930 έγινε επέκταση από τον μηχανικό Rodolfo Petracco και το 1940 προστέθηκε στο πίσω μέρος του νοσοκομείου μια νέα πτέρυγα, που επικοινωνούσε με ένα διάδρομο[16].

ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ

Βεβαίως πίσω από το φιλανθρωπικό έργο υπήρχαν πολλαπλές σκοπιμότητες.

  Τα νοσοκομεία, τα σχολεία και τα φιλανθρωπικά ιδρύματα ήταν το κέντρο αυτής της πολιτικής[17]. Η Ιταλοποίηση των ιδρυμάτων επεκτάθηκε παντού. τα ιταλικά θρησκευτικά τάγματα επέκτειναν συνεχώς τη δράση τους και την εθνική προπαγάνδα τους[18].

   Το 1926 στη Ρόδο υπήρχαν 10 φιλανθρωπικά ιδρύματα και οργανώσεις από τα οποία τα τρία ήταν ιταλικά[21]. 

   Στα νοσοκομεία εργάζονταν μόνο Ιταλοί γιατροί και Ιταλίδες καλόγριες. Απαγορευόταν να εργαστεί ορθόδοξος γιατρός και ποτέ δεν επιτράπηκε μέχρι την απελευθέρωση[19].

Ακόμη και στις εισαγωγές στο ορφανοτροφείο οι αστυνομικές εκθέσεις υπογράμμιζαν αν οι γονείς ή συγγενείς του παιδιού είχαν φιλελληνικά αισθήματα[20]. 

    Σ’ αυτές τις δύσκολες συνθήκες που επικρατούσαν στα νησιά, οι Δωδεκανήσιοι προσπάθησαν  τουλάχιστον στην Ελλάδα και το εξωτερικό να φτιάξουν συλλόγους και ενώσεις, οι οποίες προσπαθούσαν να βοηθούν τους ασθενείς και αναξιοπαθείς συμπατριώτες τους εκτός Δωδεκανήσου[23] .

Την ίδια εποχή που η κυβέρνηση είχε συνάψει προνομιούχες συμφωνίες με την καθολική Εκκλησία, ήταν πολύ επιφυλακτική, μέχρι αρνητική ως προς τη λειτουργία των ορθόδοξων αθλητικών ή πολιτιστικών σωματείων και συλλόγων[24]. Ο Mario Lago αναφέρει: Πόσο λυπάμαι που βλέπω να ιδρύεται στο Κω ένας αθλητικός σύλλογος μεταξύ των Ορθόδοξων, πριν ακόμη δημιουργηθεί ένας αθλητικός σύλλογος μεταξύ των μητροπολιτικών  συμπατριωτών μας Ιταλών που είναι υπήκοοι του Βασιλείου.

    Ενδεικτικά για το κλίμα της εποχής είναι τα εμπόδια που έθεσαν στις προσπάθειες κυριών της Κω το 1930 να πάρουν άδεια για την ίδρυση και λειτουργία ενός απλού φιλανθρωπικού σωματείου, «Η Παναγιά η Οδηγήτρια», που θα βοηθούσε άπορους μαθητές. Η έκθεση του διοικητή της Κω θεωρεί ότι το σωματείο κυριών ήταν επικίνδυνο και δεν το αναγνώριζε, επειδή στο άρθρο 3 αναφέρει ότι μπορούν να εγγραφούν σ’ αυτό και κυρίες με αλληλογραφία εκτός της Κω[25] δηλαδή και Έλληνες της Ελλάδας και του εξωτερικού πράγμα επικίνδυνο για τον διοικητή των καραμπινιέρων για πιθανότητα ελληνικού αλυτρωτισμού. Αλλά και ο διοικητής ασφαλείας της Ρόδου θεωρούσε ότι η λειτουργία του φιλανθρωπικού σωματείου είναι περιττή και επικίνδυνη· θα προκαλούσε μεγάλη βλάβη στην ιταλική προπαγάνδα στα σχολεία[26] ...grande  infatti  sarebbe  l’ influenza che ai nostri  danni essa potrebbe esercitare negli alunni delle scuole, διότι θα επηρέαζε τους μαθητές και τις οικογένειές τους, και γενικά την προνοιακή πολιτική των Ιταλών στο Αιγαίο ...sarebbe  dannosa ed in contrario ai  fini della politica italiana in Egeo.

Κατά την διάρκεια της Γερμανοϊταλικής κατοχής,

 Με το D.G. 6 της 4^ης/1/1938 (1^ο τεύχος του Β.U. του Ιανουαρίου του 1938) ο Cesare Maria De Vechi κατάργησε όλα τα φιλανθρωπικά και προνοιακά ιδρύματα και σωματεία και τα συγχώνευσε στους νεοσύστατους δημοτικούς οργανισμούς πρόνοιας, που ήταν στην αποκλειστική δικαιοδοσία της κυβέρνησης[22]. Τα σχολεία και προνοιακά Ιδρύματα πέρασαν όλα στο Ιταλικό κράτος.

Το 1944 ο υποδιοικητής Faralli, ενώ κατέρρεε ο άξονας και η μοίρα της Δωδεκανήσου δεν θα ήταν πια η ίδια, κατάλαβε το μεγάλο λάθος του De Vechi, που μετέφερε σχολεία και νοσοκομεία στο Ιταλικό κράτος και προσπάθησε να σώσει ότι σωζόταν, μετέφερε την ιδιοκτησία των νοσοκομείων στην καθολική εκκλησία της Ρόδου. Βέβαια ήταν πια αργά. Οι μετεγγραφές αυτές ήταν άκυρες και έτσι τα ιδρύματα πέρασαν στο ελληνικό κράτος με την απελευθέρωση.   

Το 1947 το Βατικανό αναγκάστηκε να παραδώσει τα σχολεία και τα άλλα φιλανθρωπικά ιδρύματα των Δωδεκανήσων στους δήμους, αρνήθηκε όμως να παραδώσει τα νοσοκομεία[27], στο τέλος αναγκάσθηκε όμως να το κάνει.

 ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ - Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΩ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΙΤΑΛΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ 

Μετά την γερμανική παράδοση μια ημέρα πριν φθάσουν οι Άγγλοι οι Κώοι εξέλεξαν δήμαρχο. Μετά την εκλογή δημάρχου στην Κω, το επόμενο βήμα ήταν να αναρτηθούν ελληνικές σημαίες στα δημόσια κτήρια, πριν φθάσουν οι Άγγλοι, ώστε να βρεθούν μπροστά σε μία τετελεσμένη κατάσταση. Πρώτος ο Γεράσιμος Ματθαίος φώναξε: «Να καταλάβουμε τα ιταλικά σχολεία». Παρενέβει ο Γεώργιος Ιωαννίδης που είπε: «Πρώτα το Νοσοκομείο». Ένα - ένα τα κυριότερα δημόσια κτήρια και οι υπη­ρεσίες άρχισαν να καταλαμβάνονται, να υποστέλλονται οι ιταλικές σημαίες και να υψώνονται οι ελληνικές[28]. Οι Γερμανοί στρατιώτες έμειναν αδιάφοροι στα γεγονότα και παρέμειναν στα στρατόπεδά τους.

Το συγκεντρωμέ­νο πλήθος κατευθύνθηκε πρώτα  στο νοσοκομείο. Εκεί είχε καταφύγει ολόκληρη η ιταλική κοινότητα. Η προϊσταμένη - ηγουμένη Tarcisia Boschiero[29] δεν κατάλαβε ότι η ιταλική κατοχή είχε λήξει και πιστεύοντας ότι μπορούσε να αφήσει ακόμη εκεί την ιταλική σημαία, τους απαγόρευσε την είσοδο και την ανάρτηση της ελληνικής, λέγοντας πώς «εδώ είναι κτήριο του Βατικανού». Όμως για τους Έλληνες και τα δύο κράτη τα θεωρούσαν δυνάστες τους απέσπασαν βίαια την Ιταλική σημαία και στη θέση της έβαλαν την Ελληνική[30]. Όπως γράφει ο Μιχάλης Γεωργιάδης: Δύο Ιταλοί στρατιώτες, πού ανέβηκαν στο δώμα του νοσοκομείου, έριξαν δυο τουφεκιές στον αέρα για να εκφοβίσουν το πλήθος. Τότε ο Χριστόφορος Φούρναρης έριξε μια ριπή στον αέρα και οι Ιταλοί έτρεξαν να κρυφθούν. Αμέσως ο Γιώργος Τσεσμεζής, ο Θεόδωρος Περεζούς και ο Γιώργος Παγωνιός ανέβηκαν πάνω στο φαρμακείο, όπου ήταν τοποθετημένο το κοντάρι, και ύψωσαν την ελληνική σημαία[31].

 Μετά και παρά την άρνηση του διευθυντή του καταλήφθηκε το γυμνάσιο. Ακολούθησε η Δημαρχία, όπου μια ομάδα αποτελούμενη απ’ τους: Νικόλαο Πάτμιο, Γεράσιμο Ματθαίο, Λεωνίδα και Νικήτα Διακογιάννη, Σταμάτη Παντελίκιζη, Γιαννίκο και Γαβριήλ Τριπολίτη, Χριστόφο­ρο Φούρναρη και άλλους πολλούς, με επικεφαλής το Γιώργο Κουτσουράδη, κατευ­θύνθηκε προς το προσωρινό Δημαρχείο, στη γωνία των οδών Βασιλέως Παύλου και Ελευθερίου Βενιζέλου, όπου ο Ιταλός δήμαρχος L. Pistone, παραχώρησε τη θέση του στο Γ. Κουτσουράδη, παραδίδοντας του επίσης τα κλειδιά και τις σφραγίδες της Δημαρχίας. Ακολούθησε η κατάληψη του δημόσιου ταμείου και του Fascio (σημερινό συγκρότημα ΟΡΦΕΑ), χωρίς καμμιά αντίστα­ση κατά την παράδοσή του.

Τελευταίο έμεινε το δημαρχιακό μέγαρο στο λιμάνι. Στον ιστό του μπαλκονιού του υψώθηκε η ελληνική σημαία[32].

Η ελληνική διοίκηση οργάνωσε σχέδια κατάληψης των νοσοκομείων της Ρόδου και της Κω και έτσι ανάγκασε (ακόμη και με βία στο νοσοκομείο της Κω) την παράδοσή τους.

Με την απελευθέρωση τα νοσοκομεία πέρασαν σε ελληνικά χέρια και συνέχισαν πλέον μακριά από θρησκευτικές και πολιτικές σκοπιμότητες το μεγάλο και σημαντικό έργο τους, που είναι η παροχή υγείας.   

     Μαθητές γυμνασίου με λευκά πουκάμισα και Ελληνικές σημαίες μπροστά στο Νοσοκομείο υποδέχονται τους Άγγλους στις 9/5/1945.

Μετά την ενσωμάτωση των νησιών και σύμφωνα με τη συνθήκη των Παρισίων όλοι όσοι επέλεγαν την ιταλική υπηκοότητα έπρεπε να εγκαταλείψουν τα Δωδεκάνησα έως τις 31/8/1950.  Έτσι εκτός ελάχιστων καθολικών οι περισσότεροι εγκατέλειψαν τα νησιά και μαζί και ο καθολικός κλήρος εκτός από έξι ιερείς που παρέμειναν στην Ρόδο[33].  

Όμως όσο και αν φαίνεται παράξενο ακόμη και σήμερα το Βατικανό δεν έχει ξεχάσει εντελώς αυτά τα ιδρύματα και κάνει προσπάθειες για να τα αποκτήσει, μέχρι τώρα όμως δεν φαίνεται να αποδίδει αυτή η προσπάθεια. Το μέλλον θα δείξει. Καθημερινή Δωδεκάνησος Αρ. 1493 της 9^ης/11/2002.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΗΓΟΥΜΕΝΗΣ TARCISIA BOSCHIERO

Απ' όλες τις καλόγριες που πέρασαν από τα Δωδεκάνησα την περίοδο της Ιταλικής κατοχής μια ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η αδελφή Tarcisia Boschiero, ηγουμένη του νοσοκομείου της Κω.

Η Τarchisia Βoschiero[29] γεννήθηκε στη Fara Vicenza 15/10/1884. Πέθανε στο S.Faustino Perugia 15/5/1947. στον οίκο ευγηρίας των αδελφών Ζηλωτριών Ιεραποστόλων της Ιεράς Καρδιάς = Zelatrici Missionarie del Sacro Cuore (Z.M.S.C.».

Υπηρέτησε στο Ινστιτούτου της Παναγίας της Παρηγορήτριας στην Αργεντινή (Istituto Suore di Nostra Signora della Consolazione).

Αργότερα ανέλαβε ηγουμένη του Γυναικείου Ινστιτούτου στην Αποστολή της Μάκρης (σήμερα Φετιγιέ), στις ακτές της Μικράς Ασίας, απέναντι από το νησί της Ρόδου. Μετά τα τραγικά γεγονότα του 1922, η Αποστολή αναγκάστηκε σταδιακά να κλείσει και το 1923 ήρθε στην Κω όπου ίδρυσε το πρώτο Ιταλικό σχολείο. Στη συνέχεια έγινε ηγουμένη στο Ιπποκράτειο νοσοκομείο. Στην Γερμανική κατοχή βοήθησε αρκετούς Ιταλούς και Άγγλους στρατιώτες να διαφύγουν στην Τουρκία συχνά με την συνεργασία Κώων. Οι Ιταλοί στρατιώτες την αποκαλούσαν "Mama".

Μεταπολεμικά σε αναγνώριση του θάρρους και της αγάπης της για την πατρίδα της, παρασημοφορήθηκε από την Ιταλική Δημοκρατία με το «Ασημένιο Μετάλλιο για Στρατιωτική ανδρεία» Ο λόγος απονομής ήταν ότι όσο ήταν Ηγουμένη του νοσοκομείου της Κω κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής που είχε εγκαθιδρύσει στο νησί ένα καθεστώς τρομοκρατίας, μαζικής βίας κατά Ιταλών στρατιωτών. Έδειξε μεγάλη περιφρόνηση για τον κίνδυνο, λόγω της θρησκευτικής της πίστης και της βαθιάς αγάπης της για την πατρίδα, ήταν πάντα πνευματικός οδηγός και παρείχε υλική υποστήριξη σε κρατούμενους και φυγάδες, πολλοί από τους οποίους, χάρη στην ηρωική παρέμβασή της, κατάφεραν να σωθούν και να δραπετεύσουν πολλοί από το νησί.». Isola di Coo 8 settembre 1943 - 9 Μaggio 1945.

Η Καθολική Εκκλησία έχει αναγνωρίσει την ηρωική της αρετή, απονέμοντάς της τον τίτλο της Σεβάσμιας (Venerabile). Σε αναγνώριση Ηρωικών Αρετών. Ο Πάπας έχει ήδη υπογράψει το σχετικό διάταγμα που αναγνωρίζει ότι έζησε μια ζωή με «ηρωική αρετή», αποδίδοντάς της επίσημα τον τίτλο της Σεβάσμιας.

Στην πόλη Fara Vicentino που ανήκει στην επαρχία της Vicenza, στο Veneto της Ιταλίας  δόθηκε το όνομα της στο Δημοτικό σχολείο της πόλης.

Τα δίφυλλα που μοιράσθηκαν στο μνημόσυνο της Tarcisia Boschiero.

Μετάφραση: Τα τελευταία της λόγια στην οικογένειά της που υπαγόρευσε στο νεκροκρέβατό της:

Μόνο ο Θεός! S. Faustino, 22-5-47

Αγαπητοί μου,

Ελπίζω να λάβατε το τελευταίο μου γράμμα. Πώς είστε αγαπητοί μου; Σε αυτόν τον όμορφο μήνα της Μαρίας, σας σκέφτομαι με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο και ειδικά Εκείνη σας συνιστώ, ώστε να απλώσει τον μητρικό της μανδύα στον καθένα από εσάς και να σας προσφέρει την προστασία που πάντα ήθελε να μου προσφέρει σε όλη μου τη μακρά και περιπετειώδη ζωή. Κουράγιο αγαπητοί μου! Όταν κάποιος βρίσκεται στο τέλος της επίγειας πορείας του, καταλαβαίνει καλύτερα από ποτέ πόσο όμορφο είναι να ζεις πάντα για τον Κύριο και τα βάσανα του παρελθόντος αποκτούν την αξία και τη μεγαλοπρέπεια ενός πολύτιμου λίθου. Συνιστώ θερμά σε όλους τη συνεχή και πιστή προσκόλληση στον Θεό, εγγύηση ευτυχίας σε αυτή και στην επόμενη ζωή. Σας έχω όλους στην καρδιά μου, με μεγάλη και βαθιά στοργή, αδέρφια, κουνιάδες και ανιψιούς. Προσευχηθείτε για μένα! Σας αγκαλιάζω όλους με στοργή και είμαι πάντα δική σας.

Αδελφή Τarcisia.

Στην ιερή μνήμη της Αδελφής TARCISIA BOSCHIERO Ιεραπόστολο τη Ιερής Καρδιάς, πέθανε για μια καλύτερη ζωή. S. Faustino di Perugia στις 25 Μαΐου 1947 γεννήθηκε στο Fara di Vicenza στις 15 Οκτωβρίου 1884

Η ζωή της, ήταν ένα αληθινό ολοκαύτωμα και μπορεί να συνοψιστεί σε τρεις λέξεις: αγάπη, υπομονή, κάνε το καλό σε όλους.   

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΓΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ TARCISIA BOSCHIERO

Σύμφωνα με τη διαδικασία Αγιοποίησης που εφαρμόζει το Βατικανό η υπόθεση της βρίσκεται στο αρχικό στάδιο (συλλογή στοιχείων και μαρτυριών). Εφέτος τον Ιούνιο/26 Καθολικές μοναχές και εκπρόσωποι της ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας επισκέφθηκαν την Κω για να καταγράψουν τις μνήμες της τοπικής κοινωνίας και τη φήμη της αγιότητάς της, ώστε να θεμελιωθεί ο φάκελος που θα σταλεί στο Βατικανό για να ανακηρυχτεί Οσία / Μακαρία (Beatification). Όμως πρέπει να τεκμηριωθεί επιστημονικά και θεολογικά ένα θαύμα. Αν δε επιβεβαιωθεί και ένα δεύτερο θαύμα, το οποίο πρέπει να έχει συμβεί μετά την τελετή της Οσιοποίησης, ανακηρύσσεται Αγία και εγγράφεται στον παγκόσμιο κατάλογο των Αγίων της Καθολικής Εκκλησίας.   

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Θα ήθελα να κλείσω με ένα μεγαλειώδες ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη «Τό Ἄξιον Ἐστί» Ψαλμός Ζ' από τα σημαντικότερα στη σύγχρονη ελληνική ποίηση, περιγράφει και καταγγέλλει το διαχρονικό προσωπείο της αποικιοκρατίας.

 Ήρθαν ντυμένοι φίλοι

αμέτρητες φορές οι εχθροί μου

το παμπάλαιο χώμα πατώντας

και το χώμα δεν έδεσε ποτέ με τη φτέρνα τους.

Έφεραν το Σοφό, τον Οικιστή, και το Γεωμέτρη,

βίβλους γραμμάτων και αριθμών,

την πάσα υποταγή και δύναμη,

το παμπάλαιο φως εξουσιάζοντας.

Και το φως δεν έδεσε ποτέ με τη σκέπη τους.

Ούτε μέλισσα καν δεν γελάστηκε

το χρυσό ν’ αρχίσει παιχνίδι

ούτε ζέφυρος καν, τις λεύκες να φουσκώσει ποδιές.

Έστησαν και θεμελίωσαν

στις κορφές, στις κοιλάδες, στα πόρτα

πύργους κραταιούς και επαύλεις

ξύλα και άλλα πλεούμενα,

τους νόμους τους θεσπίζοντας

τα καλά και συμφέροντα,

στο παμπάλαιο μέτρο εφαρμόζοντας.

Και το μέτρο δεν...έδεσε ποτέ με την σκέψη τους.

Ούτε καν ένα χνάρι θεού

στην ψυχή τους σημάδι δεν άφησε ούτε καν ένα βλέμμα ξωθιάς

τη μιλιά τους δεν είπε να πάρει.

Έφτασαν ντυμένοι «φίλοι»

αμέτρητες φορές οι εχθροί μου

τα παμπάλαια δώρα προσφέροντας.

Και τα δώρα τους άλλα δεν ήτανε

παρά μόνο σίδερο και φωτιά.

Στ’ ανοιχτά που καρτέραγαν δάχτυλα

μόνο όπλα και σίδερο και φωτιά.

Μόνο όπλα και σίδερο και φωτιά   

Το παρόν άρθρο βασίστηκε στα βιβλία μου: 

Α) Η ιστορία της Υγείας στα Δωδεκάνησα. Το πρώτο μισό του 20^ου αιώνα. Ρόδος 2005.

Β) Κ. Ιωάννου – Κ. Κογιόπουλου.  Σελίδες από την ιστορία της εκπαίδευσης στην Κω την περίοδο της κατοχής (Οθωμανοκρατία-Ιταλοκρατία). 2016.

https://www.koshistory.gr/readingroom

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Η «Καθολική Προπαγάνδα» (Propaganda Fide) αποτελεί ιστορικά τον κεντρικό μηχανισμό της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για τη διάδοση της πίστης και τη διαχείριση των ιεραποστολών στο εξωτερικό.

[2] Italica Gens. Federazione per l’ assistenza degli emigranti transoceanici e del Levante, 7-10 (1920), σ. 137.  L’ Anatolia. Ma efficace ripresa dell’ influenza nostra e su vasta estensione avvenne con le scuole e con altre opere dell’ Associazione nazionale per i Missionari Italiani, opera che doveva preparare l’  entrata di questa regione nella sfera della nostra azione politica. 

[3] Η Συνθήκη (Συμφωνίες) του Λατερανού (San Giovanni in Laterano) υπογράφηκαν στις 11 Φεβρουαρίου 1929, είναι οι συμφωνίες (Κονκορδάτο) βάσει των οποίων εγκαθιδρύθηκαν για πρώτη φορά διμερείς σχέσεις μεταξύ του Βασιλείου της Ιταλίας και της Αγίας Έδρας. Υπέγραψαν ο Καρδινάλιος Pietro Gasparri εκ μέρους του Βατικανού και ο πρωθυπουργός Benito Mussolini εκ μέρους του Ιταλικού κράτους. Τα σύμφωνα έθεσαν οριστικά τέλος στο λεγόμενο Ρωμαϊκό Ζήτημα και η Αγία Έδρα αναγνώρισε το ιταλικό κράτος, αποκηρύσσοντας όλες τις αξιώσεις επί της επικράτειας της Ρώμης. Από την πλευρά του, το Βασίλειο της Ιταλίας αναγνώρισε την απόλυτη ανεξαρτησία και κυριαρχία της Πόλης του Βατικανού, ιδρύοντας το νέο κράτος και παραχώρησε 44 εκτάρια για την ίδρυση του κυρίαρχου κράτους της Πόλης του Βατικανού. Έγιναν πολλές παραχωρήσεις φορολογικές και δημοσιονομικές, προς την εκκλησία. Ο Πάπας Πίος ΙΑ΄, δύο ημέρες μετά το Κονκορδάτο, στις 13/Φεβρουαρίου, περιέγραψε τον Μπενίτο Μουσολίνι με ευγνωμοσύνη και θαυμασμό ως «τον άνθρωπο που έστειλε η Θεία Πρόνοια». 

[4] B. Mantelli, Il regime fscista 1925 -1940, Milano 2000, σσ. 34 – 38. Ο Πάπας Πίος ΧΙ  (Achille Ratti) πίστευε ότι ο φασισμός είναι το μικρότερο κακό σε σύγκριση με τον κουμουνισμό και έτσι θεώρησε αρκετά συμφέρουσες για την καθολική Εκκλησία τις προτάσεις για την επίλυση του περίφημου ρωμαϊκού προβλήματος (questione romana), δηλαδή του μακροχρόνιου ζητήματος που υπήρχε μεταξύ της καθολικής Εκκλησίας και του ιταλικού κράτους. Με τη συμφωνία του Λατερανού το 1929 η Εκκλησία αναγνωρίστηκε ως κυρίαρχο κράτος (Stato della città dell Vaticano) και έλαβε αρκετές χρηματικές αποζημιώσεις. Αλλά το βασικό της κέρδος ήταν  η μεγαλύτερη αυτονομία των θρησκευτικών δράσεων και η αναβίωση της καθολικότητας στο ιταλικό κράτος. Ο Μουσολίνι χαρακτηρίστηκε από τον Πάπα ως «τον άνθρωπο που η θεία πρόνοια έβαλε στο δρόμο μας». 

[5] N. Labanca, Oltremare, Bologna 2002, σ. 162.

[6] Associazione Nazionale per Soccorrere i Missionari Italiani = Εθνική Ένωση για τη Στήριξη των Ιταλών Ιεραποστόλων. Δημιουργήθηκε το 1886. Ιδρυτής ήταν ο διάσημος αρχαιολόγος Ernesto Schiaparelli. Μέχρι το 1928, όταν πέθανε ο Σύνδεσμος είχε ένα τεράστιο δίκτυο με πάνω από διακόσια ιδρύματα που λειτουργούσαν σε περίπου τριάντα χώρες (συμπεριλαμβανομένης της Κίνας): νοσοκομεία, κλινικές, φαρμακεία, νηπιαγωγεία, δημοτικά, γυμνάσια και λύκεια, οικοτροφεία, ορφανοτροφεία, ξενώνες, οίκους προσκυνητών και άλλα. 

[7] Per la fausta consacrazione episcopale di Sua Ecc. Rev/ma Monsignore Gianmaria Castellani O.F.M. Arcivescovo di Rodi, Assisi 1929, σσ. 35 – 59.

[8] Nel LXXV d’ aperturα canonica dell’ istituto delle suore francescane missionarie del S. Cuore, Treviso 1936, σ. 63

[9] E. Armao, Annuario amministrativo e statistico per l’ anno 1922, μετάφραση παρουσίαση Μ. Δ. Παπαϊωάννου, Ρόδος και νεώτερα κείμενα 2 (1990), σ.250.

 - Γ. Σ. Αλεξιάδου, Τα απώτερα αίτια του Ελληνοϊταλικού πολέμου 1940 – 1941, Αθήναι 1982, σ. 34. Για το άνοιγμα του ιταλικού σχολείου το 1889 ο Τύπος στην Αθήνα έγραφε: «Tί ἐπιδιώκουσι τά ἰταλικά ἐκπαιδευτήρια ἐν τῷ Ἀσιατικῷ Αἰγαίῳ  καί συγκεκριμένως εἰς τήν Ρόδον; Είς τήν νῆσον ταύτην, πλήν, ἴσως τῶν προξενικῶν ὐπαλλήλων καί τινων μονάδων ἰταλῶν, οὐδείς ὑπάρχει διψῶν ἤ δεόμενος Ἰταλικής παιδείας. Ἐπιθυμοῦσιν, ἆραγε, οἰ Ἰταλοί νά ἐξιταλίσωσι τους Ἰουδαίους τῆς Ρόδου ἢ τούς Ὀθωμανούς; Ἤ μή ἔχωσι κατά νοῦν νά δεχθῶσι τούς Ἰωαννίτας ἱππότας, παλαιούς κατακτητάς τῆς νήσου;  Οἰ Ἕλληνες τῆς Ρόδου εἶναι ἀπορώτατοι, τῇ ἀληθείᾳ ἐνδεέστατοι νῦν πάντων τῶν Ἑλλήνων, οἱ κάτοικοι τῆς εὐδαιμονεστάτης ποτέ καί πρωτίστης τῶν ἑλληνικών νήσων ἐν τῇ ἐθνικῆ μας ἱστορίᾳ. Ἀλλά ἐξακολουθῶσι ὄντες Ἕλληνες, συναισθάνωνται τοῦτο, ὡς καί τήν ἀποστολήν ἥν ἔχει ἡ ίδιαιτέρα πατρίς των έν τῷ Ἑλληνισμῷ».

[10] Το τάγμα των Αδελφών των χριστιανικών σχολών ιδρύθηκε το 1681 και φέρει το όνομα του πρωτοπόρου Γάλλου παιδαγωγού Jean Baptiste de la Salle (1651 – 1719). 

[11] Ζ. Ν. Τσιρπανλή, Ιταλοκρατία στα Δωδεκάνησα 1912 –1943, Ρόδος 1998, σσ. 175 – 176.

[12] Ibidem, σ. 154.

[13]  Nel LXXV d’ aperturα canonica, ο.π. σ. 65.

[14] Ibidem, σ. 65: Το 1929 μετά από πρόταση των φραγκισκανών Αδελφών της Gemona, ο αρχιεπίσκοπος Castellani άρχισε τη φιλανθρωπική δράση (Opera caritatevole pane del povero), που ήταν μια καθημερινή προσφορά γευμάτων σε απόρους.

  - Το περιοδικό «Sacra Rhodus», έτος 6^ο, αρ. 2, (1936) 7 αναφέρει ότι το έτος 1935 μοιράστηκαν στη Ρόδο τρόφιμα - Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 517/1939. Στην Κω άρχισαν τα συσσίτια το 1938. Από τις 24/12/1938 έως τις 12/11/1939 διανεμήθηκαν σε 200 άτομα ένα πιάτο σούπας την ημέρα και 200 γρ. ψωμιού. Συνολικά δόθηκαν 26.268 μερίδες, κόστους 19.809 λιρετών. Επίσης δόθηκαν παπούτσια και ρούχα σε μαθητές.  

[15] Η αυστηρότητα κάποιων καλογραιών έμεινε στην μνήμη των μαθητών τους. Ιδιαίτερα της αδελφής Fede δασκάλας μουσικής που μισούσε την Ελλάδα όπως την περιγράφει η Κοκώ Γεωργιάδου στην εφημερίδα το Βήμα της Κω αρ. 670 της 25/10/1995 και η Lucia Conte Jannikis σ. 101 που όταν τα παιδιά έκαναν λάθος σε κάποια νότα τα κτυπούσε στα δάκτυλα.  

16] Architettura coloniale, σ. 199.

[17] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 105/1931, Ρόδος 2/3/1928, Promemoria per  il  Sig.   Segretario   Generale. - Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 566/1941, DELEGAZIONE DI SCARPANTO. Il    Delegato del  Governo:  De Stefani, TELESPRESSO αρ. 332, αρ. πρωτ. 3320, SCARPANTO. 25/1/41 XIX, POSIZIONE: 8. OGGETTO: Distribuzione doni della Befana Fascista

H σκοπιμότητα των φιλανθρωπικών προσφορών ήταν τόσο εμφανής, που μερικές φορές καταντούσε αστεία. Σε έγγραφο του Delegato Καρπάθου De Stefani προς τα σχολεία του νησιού, φαίνεται η δουλικότητα των υπαλλήλων του καθεστώτος, που ξεπερνούσε την υπερβολή και άγγιζε τα όρια του γελοίου. Απευθυνόμενος στους μικρούς μαθητές συνέκρινε τον Ιησού με τον Μουσολίνι, που χάριζε δώρα στην Befana Fascista.

[18] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 161/1931.

[19] Με τα αυστηρά μέτρα που έλαβαν οι Ιταλοί απαγορευόταν να διορισθεί Έλληνας γιατρός στο νοσοκομείο της Κω. Έχουν διασωθεί τα έγγραφα που δείχνουν την κρυφή διαπραγμάτευση μεταξύ της διευθύνουσας ηγουμένης Tarcisia Boscheiro και του κυβερνήτη Mario Lago για την ανάληψη της διεύθυνσης του νοσοκομείου από έναν ιατρό που να μην είναι ορθόδοξος. Λόγω της δυσκολίας να βρεθεί Ιταλός ιατρός στην Κω και επειδή το νοσοκομείο ήταν έτοιμο, πίεσαν τον φραγκολεβαντίνο ιατρό Ennea Brunetti,  που τότε ήταν διορισμένος Δήμαρχος (Podesta) της Κω να αναλάβει τη διοίκηση του νοσοκομείου (ΓΑΚ. Ιταλικό αρχείο Ρόδου Αρ. Φακ.289/1929). Τελικά διαφώνησαν στο μισθολογικό. Ο ιατρός Ε. Brunetti έμεινε λίγο στο νοσοκομείο της Κω και αναχώρησε για τη Ρόδο όπου ανέλαβε διευθυντής των λουτρών της Καλλιθέας. Τη διεύθυνση τελικά ανέλαβε ο αδελφός του Antonio Brunetti και όταν εκείνος αποσύρθηκε, ανέλαβε ο ροδίτης ιατρός Στέφανος Χατζηδιάκος που ήταν μεν ορθόδοξος, αλλά είχε πάρει τη μεγάλη ιταλική υπηκοότητα και ήταν αξιωματικός του ιταλικού στρατού. Έτσι το νοσοκομείο αλλά και η υγειονομική πολιτική παρέμενε αυστηρά σε ιταλικά χέρια.

[20] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 214/1941, Αστυνομική έκθεση των βασιλικών Καραμπινιέρων (CC.RR.), αρ. πρωτ. 4689/2, Ρόδος 18/11/1941.

[21] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 92/1935. Το 1928 στη Ρόδο υπήρχαν τα εξής ευαγή ιδρύματα: Α) Ιταλικά  - Καθολικά: 1) Άσυλο Ducci, 2) Βασιλικό νοσοκομείο, 3) Βρεφοτροφείο. Β) Ορθόδοξα: 1) Φιλανθρωπική εταιρία, 2) Αδελφότης Κυριών Ρόδου «Εργάνη Αθηνά». Γ) Μουσουλμανικά: 1) Medressè. Δ) Εβραϊκά: 1) Εταιρία Beneh, 2) Εταιρία Berith Ozer, 3) Εταιρία Dalim Bihur, 4) Εταιρία Holim Dame Israelite. 

[22] Α. Π. Κωσταρίδου, «Εργάνη Αθηνά», Αδελφότης Κυριών Ρόδου 1908 – 1938, Ρόδος 1998, σ. 81. Με το κυβερνητικό διάταγμα αρ. 4 της 4^ης/1/1938 σταμάτησε τη λειτουργία του και η αδελφότητα Κυριών Ρόδου «Εργάνη Αθηνά», που λειτουργούσε από το 1908. Πρβλ. Χ. Ι. Παπαχριστοδούλου, Ιστορία της Ρόδου, 2^η έκδοση Αθήνα 1994, σ. 576.

[23] Φ. Θωμοπούλου, Δωδεκανησιακές οργανώσεις στην Αθήνα κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας. Συμβολή τους στην εθνική υπόθεση, Τα Δωδεκάνησα στη Φραγκοκρατία και Ιταλοκρατία, Επιστημονικό συμπόσιο στη Νίσυρο, Εταιρία Νισυριακών Μελετών 2001,  σ. 86.

Τουλάχιστον δεκατρείς Δωδεκανησιακοί σύλλογοι αναφέρονται στην Αθήνα και τον Πειραιά. - Γ.Α.Κ., Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 166/1924. Το 1924 δημιουργήθηκε η «Φιλανθρωπική Ένωσις των Καλυμνίων». Η πρώτη εγκύκλιό της την 21^η/6/1924.

[24] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 105/1931, Telespresso αρ. 20980, Ρόδος 15/12/1927.

Σε τηλεγράφημα του προς τον Reggente της Κω ο  Mario Lago αναφέρει:  Per quanto mi dispiaccia veder sorgere a Coo una società sportiva tra gli ortodossi,  prima che si sia formata una associazione sporti­va tra i connazionali regnicoli, tuttavia accordo in massima la chiesta autorizzasione riservando l’approvazione dello statuto. Μετάφραση: Πόσο λυπάμαι που βλέπω να ιδρύεται στην Κω ένας αθλητικός σύλλογος μεταξύ των Ορθόδοξων, πριν ακόμη δημιουργηθεί αθλητικός σύλλογος μεταξύ των (Ιταλών) μητροπολιτικών συμπατριωτών μας που υπάγονται στο βασίλειο, ωστόσο συμφωνώ σε γενικές γραμμές με την αιτούμενη άδεια, επιφυλάσσοντας όμως την έγκριση του καταστατικού.

[25] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 105/1931, Telespresso N. 133 Bis., Κως 8/12/1930, Posizione: XII/5, Θέμα: Σύλλογος νεανίδων Κω «H Παναγιά η οδηγήτρια»

Ο Reggente της Κω G. Bisci σε απάντηση στο Telespresso 29106 σχετικά με την ίδρυση του Συλλόγου νεανίδων Κω «H Παναγιά η οδηγήτρια» αναφέρει ότι είναι αντίθετος στην ίδρυση του συλλόγου, διότι θα μπορούσαν να γίνουν μέλη και Κώοι εκτός Κω, αλλά  και διότι οι κυρίες που είναι μέλη του δεν έχουν φιλοϊταλικά αισθήματα.

[26] Γ.Α.Κ. Αρχείο Ι.Δ.Δ., φάκ. 105/1931.

Στην έκθεση του ο αρχηγός του κεντρικού γραφείου ασφαλείας Δωδεκανήσου, Capitano των Βασιλικών Καραμπινιέρων (CC.RR) Ugo Luca, αρ. πρωτ. 236/4, Ρόδος 31/12/1930 αναφέρει: Μετάφραση: ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΩΝ ΝΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

Αρ. πρωτοκόλλου 236/4

Ρόδος, 31/12/1930 IX.

Υπηρεσιακή έκθεση

Με την επιστροφή του μοναδικού φακέλου, εκπληρώνεται το καθήκον να γνωστοποιηθεί ότι ο φιλανθρωπικός σύλλογος «H Παναγιά η οδηγήτρια» δεν έχει λόγο ύπαρξης στην πόλη της Κω.

Οι σκοποί προς τους οποίους θα αποσκοπούσε ο εν λόγω σύλλογος μπορούν να επιτευχθούν από την Ορθόδοξη Κοινότητα και, εν μέρει, από το Σχολικό μας Ίδρυμα, το οποίο, σε αντίθεση με ό,τι προτείνει η εν λόγω ένωση, φροντίζει επίσης για τους φτωχούς ορθόδοξους μαθητές.

Η ενδεχόμενη σύσταση της εν λόγω ένωσης, κατά τη γνώμη του υπογράφοντος, θα ήταν επιζήμια και αντίθετη προς τους σκοπούς της ιταλικής πολιτικής στο Αιγαίο· πράγματι, μεγάλη θα ήταν η επιρροή που θα μπορούσε να ασκήσει εις βάρος μας στους μαθητές των ορθόδοξων σχολείων γενικά και στις οικογένειές τους.

Αντίθετα, θα ήταν δύσκολη η διδασκαλία και η προπαγάνδα των δογμάτων μας, για τα οποία η Βασιλική Κυβέρνηση παρέχει διευκολύνσεις, επιδεικνύοντας το μέγιστο ενδιαφέρον.

Λαμβάνοντας επίσης υπόψη ότι το Αστυνομικό Τμήμα της Κω έχει εξουσιοδοτήσει πάντα (τελευταία φορά κατά τη διάρκεια των χριστουγεννιάτικων εορτών) την Προεδρία της Ορθόδοξης Κοινότητας να διοργανώνει γιορτές, τελετές και λαχειοφόρους αγορές με σκοπό να βοηθήσει τους πιο άπορους της ίδιας της Κοινότητας, εκφράζει αντίθετη γνώμη ως προς την αποδοχή της συνημμένης αίτησης.

Ο Αρχηγός του Κεντρικού Γραφείου Αστυνομίας της Κυβέρνησης των Νησιών του Αιγαίου. Διοικητής των καραμπινιέρων, Λοχαγός Ugo Luca

[27] G. Bonetto, Luce dalla catedra, Fr. Angelino Guiot delle scuole Cristiane, Milano 1968, σ. 49. Ο συγγραφέας περιγράφει τη ζωή του καθολικού ιερέα Angelino Guiot, πού βρισκόταν στη Ρόδο την περίοδο 1925 -1947 και ήταν δάσκαλος στα ιταλικά σχολεία. Αναφέρει το ναύαρχο Ιωαννίδη ως ακραίο εθνικιστή, διότι τόλμησε να καταλάβει τα ιταλικά σχολεία. Θεωρεί αυτή την πράξη κατάληψης των σχολείων ως αντιιταλική και αντικαθολική, διότι τους στερεί τα δημοτικά και τους υποχρεώνει στη μέση εκπαίδευση να διδάσκονται και τα ελληνικά. Δεν έγινε  έξωση στους Ιταλούς ιερωμένους και λαϊκούς δασκάλους, αλλά υπονοείται.    

[28] Αρχείο Δημητρίου Τριπολίτη. Ο ξάδερφος του Δημήτρη Τριπολίτη, Γαβριήλ, έστειλε  από την Κωνσταντινούπολη στις 17 Μαΐου 1945 την εξής επιστολή: Σου γράφω εις την διεύθυνσι που μου έστειλε ο Παντελής από το Βουδρούμι, όπου ηναγκάσθη να πάγη  διά λόγους ευνοήτους (Ο Π. Τριπολίτης, διέφυγε μετά τις συλλήψεις της ομάδας του Θ. Κώστογλου). Χθες πήρα γράμμα του και πιστεύω μέχρι σήμερον να γύρισε πίσω στην Κω, αφού ελευθερώθησαν τα Δωδεκάνησα. Στενοχωρούνται όλοι πολύ, διότι δεν πήραν κανένα γράμμα σου εκτός από ένα που πήραν στην αρχή που έφυγες, που ήταν και το τελευταίο.

Σ’ όλο το διάστημα που μένει στο Βουδρούμι είχαμε τακτική  αλληλογραφία.

Αγαπητέ μου Δημητράκη αυτή τη στιγμή που σου έγραφα, ήλθεν ο κλητήρ και μου έφερε νέο γράμμα του Παντελή με ημερομ. 13 Μαΐου και μια φωτογραφία του.  Η χαρά μου είνε μεγάλη. Μου γραφεί τα εξής: «Το ωραίο νησί μας κατελήφθη στις 9 τρέχοντος στις 10 π.μ. Το ίδιο βράδυ απεβιβάστην. Οι δρόμοι γεμάτοι δάφνες, οι τοίχοι γεμάτοι σημαίες, ο κόσμος τρελλός από χαρά. Τα συλλαλητήρια το εν μετά το άλλο. Όλα τα χωριά κατέβησαν στην πόλι διά να εκφράσουν τον πόθον στον στρατιωτικόν διοικητήν. Όλα τα δημόσια γραφεία βρίσκονται στα χέρια μας …

[29] Conte Jannikis Lucia, Missionarie in Egeo (Nelle Isole Italiane del Dodecaneso 1912 – 1947), σσ. 99 – 107. Ρόδος.

[30] Γεωργιάδης Μιχάλης, Μνήμες από την Ιταλική, Γερμανική και Αγγλική κατοχή της νήσου Κω (χρονική περίοδος 1912-1948). ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Κοκώς Μύρου-Γεωργιάδη «Βιώματα απ' τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο (1940-45)» Έκδοση του Πνευματικου Κεντρου δημου Κω. ΑΘΗΝΑ 1997. σσ. 202 -203.

[31] Dogliani L., Ulisse ’43 (8 Settembre in Egeo – Rodi), 1^η έκδ., άνευ τόπου έκδοσης, αχρονολόγητο, 2^η έκδ., Milano 2000, σσ. 125 – 130. Ο συγγραφέας βρισκόταν στην Κω στις 9 Μαΐου 1945, που έγιναν οι καταλήψεις των κτηρίων από τους Έλληνες. Αναφέρει αρκετές ανακρίβειες, ότι τα γεγονότα της κατάληψης των κτηρίων άρχισαν στις 25 Απριλίου και ότι πέρασαν 10 ημέρες για να έρθουν οι Άγγλοι από την ημέρα που οι Έλληνες ύψωσαν τις σημαίες.

Στο νοσοκομείο βρισκόταν όλη σχεδόν η Ιταλική κοινότητα, αποτελούμενη από τις καθολικές καλόγριες, τον καθολικό ιερέα M. Bacheca, μερικές δασκάλες, τον Ιταλό δήμαρχο (delegato), το διοικητή της αστυνομίας και μερικούς στρατιώτες.

Όταν μαζεύτηκαν οι Έλληνες έξω από το νοσοκομείο βγήκε έξω να τους μιλήσει ο ιερέας M. Bacheca, υπενθυμίζοντάς τους ότι κάποτε ζούσαν μαζί και αν πρέπει να πυροβολήσουν κάποιον, ας πυροβολήσουν εκείνον. Όταν φάνηκε η ηγουμένη Τ. Boschiero, οι Έλληνες σταμάτησαν. Κάποιοι μπήκαν στο νοσοκομείο και ύψωσαν την ελληνική σημαία.   

[32] Χατζηβασιλείου, Ιστορία, σ. 607. Κατά τη διάρκεια της ανάρτησης των ελληνικών σημαιών, δύο Κώοι, ο Δημή­τρης Κανάρης και ο Βαγγέλης Σταυράκης, αποτύπωσαν τα γαλάζια χρώματα στους τοίχους των σπιτιών. Αφού έφτιαξαν χάρτινες μήτρες με την ελληνική σημαία χιαστί και τη λέξη «Ένωση», γέμισαν τους τοίχους όλης της πόλης. Μάλιστα αντί για γαλανή μπογιά, που δεν μπόρεσαν να βρουν, χρησιμοποίησαν λουλάκι κι όταν κάποιος επέμενε να γραφτεί η ιταλική λέξη «Unione» (ένωση) μαζί με την αντίστοιχη ελληνική, o Σταυράκης απέρριψε την ιδέα λέγον­τας: «Να λείπουν τα φράγκικα». Τελικά εκτός της ελληνικής λέξης «Ένωση», γράφτηκε και η αγγλική «Union».

[33] Κ. Τσαλαχούρη, Η εκτίμηση των ιταλικών περιουσιών. Η οικονομική πολιτική της Ιταλίας στα Δωδεκάνησα, Αθήνα 2000, σ. 198.