Η ΚΩΣ ΤΟ 1907. ΑΠΟ ΤΟΝ PHILIP SANFORD MARDEN

Ο κοσμογυρισμένος αμερικανός δημοσιογράφος και εκδότης, δικηγόρος, ζωγράφος και συγγραφέας Philip Sanford Marden[1] (Lowell, Massachusetts, 1874-1963), ήταν διευθυντής και αρχισυντάκτης της εφημερίδας Lowell Courier-Citizen.

Το 1907 δημοσίευσε ένα ταξιδιωτικό ημερολόγιο της Νότιας Ελλάδας και των νησιών του Αιγαίου. Το βιβλίο, αφηγείται τις εντυπώσεις του συγγραφέα από τα ταξίδια του στην Ελλάδα και τα νησιά του Αιγαίου, είναι γραμμένο απλά με  ευανάγνωστο ύφος.

Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στο Αιγαίο, πέρασε και από την Κω[2]. Μας άφησε μια αξιόλογη μαρτυρία. Περιγράφει την πόλη και το Ασκληπιείο στις αρχές του 20ού αιώνα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVI. ΚΩΣ ΚΑΙ ΚΝΙΔΟΣ

Από το μικρό λιμάνι, όπου είχαμε καταφύγει, με σκοπό να επισκεφθούμε τις Βραγχίδες [σημείωση του μεταφραστή: οι Βραγχίδες, όπως και τα Δίδυμα, είναι τοπωνύμιο στην περιοχή της Μιλήτου], αποδείχτηκε ότι το ταξίδι για την Κω, η οποία προγραμματίστηκε ως ο επόμενός μας προορισμός, διήρκησε μόνο λίγες ώρες. Όπως και η Σάμος, η Κως βρίσκεται κοντά στην ακτή της Μικράς Ασίας. Η ομώνυμη πρωτεύουσα του νησιού της Κω, απαράλλακτη από αρχαιοτάτων χρόνων αποδείχτηκε ένα αξιοθαύμαστο μέρος εξαιτίας των θαυμαστών τειχών και λιμανιών του, τα οποία θυμίζουν εντονότερα τις Κρητικές πόλεις παρά τη μικρή πόλη της Σάμου.

Αυτό οφείλεται στο ότι τα κιτρινόλευκα οχυρά, που πλαισιώνουν το στενό εσωτερικό λιμάνι της Κω, μοιάζουν τόσο ως προς το χρώμα όσο και ως προς την αρχιτεκτονική με τα εξωτερικά τείχη που υψώθηκαν, για να προστατεύσουν τα λιμάνια της Κάντιας (Ηράκλειο) και των Χανίων. Αργότερα, κατά τη διάρκεια της ημέρας, καταλάβαμε ότι αυτά τα τείχη δεν ήταν καθόλου ασυνήθιστα στην περιοχή και ότι είχαν δεχθεί την επίσκεψη των Σταυροφόρων, καθώς τα πελώρια τείχη και το κοντινό Κάστρο της Αλικαρνασσού ήταν παρόμοια με τα οχυρά της Κω.

Ανεγέρθηκαν μάλιστα με τις καλύτερες προθέσεις, αφού αποτελούσαν κτίσματα που δημιουργήθηκαν από τα ίδια εργατικά χέρια -τους περίφημους «Ιππότες Της Ρόδου», που κάποτε εγκαταστάθηκαν σε αυτές τις περιοχές και κατασκεύασαν φρούρια, τα οποία για την εποχή τους ήταν σχεδόν απόρθητα. Η επόμενη ή μεθεπόμενη ημέρα μάς έφερνε συνεχώς σε επαφή με τα απομεινάρια αυτών των γνωστών μεγαλόσωμων Ιπποτών της Ρόδου ή του Αγ. Ιωάννου και στο τέλος Ιπποτών της Μάλτας. Αναφορικά με την Κω, το Κάστρο των Ιπποτών βλέποντάς το από τη θάλασσα ήταν κατά κύριο λόγο αξιοθαύμαστο, καθώς περνούσαμε μπροστά από τους μουντούς καφεκίτρινους προμαχώνες και ρίχναμε άγκυρα αρόδο με θέα την πόλη· αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι –όπως συμβαίνει γενικά με αυτές τις παλιές πόλεις- στην Κω δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο αγκυροβόλιο για σύγχρονα ατμόπλοια, όσο κι αν αυτό δεν συνέβαινε στην αρχαιότητα, όταν τα πλοία ήταν μικρά.

Ο πρωινός ήλιος αποκάλυψε την ίδια την πόλη που ξεπρόβαλε πίσω από το κάστρο μέσα από ένα εκθαμβωτικό λευκό ανακατεμένο με το πράσινο του νησιού, τους τρούλους και τους μιναρέδες του, οι οποίοι παρεμβάλλονταν μέσα από τις κορυφές των δέντρων που μας έγνεφαν. Πίσω από την πόλη, το έδαφος ανερχόταν βαθμιαία μέχρι τους πρόποδες μιας μεγάλης σειράς πράσινων λόφων, που επεκτείνονταν νότια, αλλά και στο εσωτερικό του νησιού. Ήταν σίγουρα το πιο γόνιμο και ομαλό έδαφος που είχαμε ποτέ συναντήσει κατά το προσκύνημά μας στο Αιγαίο, μα και τόσο υπέροχο, που σχεδόν ξεχάσαμε ότι ήταν Τουρκικό και το ότι μας είχαν προειδοποιήσει να μη χωριζόμαστε ο ένας από τον άλλο, όταν βγαίναμε στην ξηρά, λόγω της περιπλοκότητας του νησιού και του κινδύνου να χάσουμε το δρόμο. Παρόλο που η Κως τελούσε τότε υπό τουρκική κατοχή, ήταν αγνή και ανόθευτη και o έλεγχος των χαρτιών και των διαβατηρίων μας ήταν πολύ τυπικός και διεξήχθη με απόλυτη σοβαρότητα από έναν ανώτατο αξιωματούχο με μαύρο μουστάκι και κόκκινο φέσι. Όσο η όλη διαδικασία βρισκόταν σε εξέλιξη, τα μέλη της ομάδας μας στέκονταν συγκεντρωμένα πίσω από μία μικρή χαμηλή πύλη με μπάρες που εμπόδιζαν την έξοδο προς την προκυμαία για την αποβίβαση, σκεπτόμενοι την πιθανότητα να ριχθούν στα μπουντρούμια, τα οποία μάλιστα με ευκολία μπορούσε να φανταστεί κανείς ότι ήταν σκοτεινά και γεμάτα υγρασία πίσω από τα γειτονικά κίτρινα τείχη, τα φτιαγμένα από πέτρα.

Ο εκπρόσωπος του Σουλτάνου, όντας πολύ ικανοποιημένος με το γεγονός ότι θα μας επιτρεπόταν η είσοδος στο νησί με ασφάλεια, άνοιξε την πύλη και εμείς τρέμοντας φύγαμε προς μία πέτρινη στοά στην οποία τα πόδια μας αντηχούσαν επαναλαμβανόμενα με σιγουριά περνώντας μπροστά από πλήθος ντόπιων, οι οποίοι κάθονταν στη σκιά ρουφώντας τον καφέ τους και καπνίζοντας ναργιλέ, και από εκεί, μέσα από μία πέτρινη αψιδωτή πύλη βγήκαμε σε μία μεγάλη δημόσια πλατεία στρωμένη με στρογγυλά βότσαλα, όπου δέσποζε o πιο γιγάντιος και αξιοσέβαστος πλάτανος που θα μπορούσε κανείς να φανταστεί. Ο τεράστιος κορμός του στεκόταν ακριβώς στο κέντρο της πλατείας και υψωνόταν μέσα από κάποιου είδους πέτρινο βάθρο, στις πλευρές του οποίου υπήρχαν πέτρινες κρήνες με τρεχούμενο νερό καλυμμένα με πυκνή πράσινη μούχλα από την πολυκαιρία. Ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα μέρη της πλατείας, τα κλαδιά άπλωναν ένα δροσερό κάλυμμα από πράσινα φύλλα πάνω από το κεφάλι μας. Ήταν εξαίσια κλαδιά, τεράστια, ροζιασμένα, μπλεγμένα το ένα μέσα στο άλλο, τόσο ογκώδη, όπως ο κορμός ενός πολύ εντυπωσιακού δέντρου και στηρίζονταν πάνω σε ένα πλήθος από υποστυλώματα. Ο πραγματικός υπολογισμός της περιμέτρου του κορμού αποκάλυπτε ότι είχε πάνω από σαράντα πόδια περιφέρεια και δεν ήταν δύσκολο να πιστέψει κανείς το θρύλο ότι αυτό το εντυπωσιακό δέντρο χρονολογούνταν από την εποχή του Ιπποκράτη, του μέγα ιατρού της Κω, ο οποίος γεννήθηκε στο νησί πολύ πριν από την αυγή της Χριστιανικής εποχής. Σε κάθε περίπτωση, ο μέγας πλάτανος της Κω ονομάζεται μέχρι και σήμερα «το δέντρο του Ιπποκράτη», είτε έχει την οποιαδήποτε σχέση με εκείνον τον επιφανή πατέρα της Ιατρικής, είτε όχι.

Φύγαμε από τη σκιερή πλατεία περνώντας από ένα στενό και δύσβατο πλακόστρωτο, λίγο φαρδύτερο από δρομάκι με ασβεστωμένα σπίτια στη σειρά, το ένα δίπλα στο άλλο. Περιδιάβαινε άσκοπα το πυκνοκατοικημένο τμήμα της πόλης και, εντέλει, κατέληγε σε ένα ξέφωτο στην ύπαιθρο, όπου τα σπίτια ήταν λιγότερα και υπήρχαν και αναρίθμητα άλλα υπέροχα δέντρα, που σκίαζαν κρήνες στην άκρη των δρόμων, δίπλα από τα οποία κάθονταν σκυφτές ντόπιες γυναίκες με φερετζέδες, κουτσομπολεύοντας πάνω από τις νεροκανάτες τους. Δύο στρατιώτες με φαρδιά παντελόνια περπατούσαν μαζί μας στο δρόμο, εν μέρει, αναμφίβολα θαυμάζοντας τη θέα, αλλά κυρίως ως οδηγοί και προστάτες· με το δεύτερο αυτό καθήκον να αποδεικνύεται αρκετά άσκοπο, εκτός απ’ την περίπτωση που o υπεύθυνος υπηρεσίας κλώτσησε ένα αδέσποτο σκυλί που γαύγιζε έξω από ένα χαμόσπιτο στην άκρη του δρόμου. Αποδείχτηκε ότι ήταν ένα φιλικό δίδυμο, παρόλο, βέβαια, που η συζήτηση μαζί τους ήταν αδύνατη, και καθώς βαδίζαμε βιαστικά έξω από την πόλη προς την ύπαιθρο, που απλωνόταν έως τους λόφους, η παρέα συνεχίστηκε με μία ευχάριστη ανταλλαγή τσιγάρων και καπνού. Η κυριότερη περιέργειά τους στράφηκε σ’ ένα είδος σπίρτων που δε σβήνουν, η οποία αποδεικνυόταν ιδιαιτέρως χρήσιμη για καπνιστές που ενοχλούνταν απ’ το δροσερό πρωινό αεράκι. Ήταν πλακέ σπίρτα, φτιαγμένα προφανώς από χοντροκομμένο καφέ χαρτί, όπως αυτό που χρησιμοποιούσαν οι χασάπηδες στην πατρίδα για να τυλίξουν ωμό κρέας. Οι άκρες ήταν οδοντωτές και, όταν άναβε το σπίρτο, καιγόταν χωρίς να διακρίνεται η φλόγα και έβγαινε μόνο ελάχιστος καπνός, μέχρι να καεί ολόκληρο.

Ο σκοπός αυτού του περιπάτου, που αποδείχτηκε μία διαδρομή περίπου τριών ή τεσσάρων μιλίων στα προάστια της Κω, ήταν να δούμε τα απομεινάρια του γνωστού, και ιερού βεβαίως, ναού της υγείας του Ασκληπιού.

Ασκληπιείο. Από: Herzog R.-Schazmann P., Kos

Τον εντοπίσαμε σε ένα ύψωμα να κοιτάει προς τη θάλασσα, πάνω από μια πεδιάδα, όπου από τη μία πλευρά κείτονταν, ανάξια προσοχής, λευκοί τοίχοι και σκεπές σπιτιών της πόλης. Ένα θέαμα αλησμόνητο. Ήταν μία λαμπερή ημέρα, αλλά με αρκετή ομίχλη στην ατμόσφαιρα, που προσέδιδε στα υπόλοιπα νησιά που φαίνονταν στη θάλασσα που παρεμβάλλεται, μία βιολετί απόχρωση και έκανε τις μακρινές κορυφές της Μικράς Ασίας να φαίνονται αχνές και μετέωρες. Το πράσινο των χωραφιών μπροστά μας, το μωβ της θάλασσας, οι απαλές αποχρώσεις των νησιών και οι μακρινές βουνοκορφές μάς τράβηξαν την προσοχή για αρκετή ώρα, πριν στραφούμε στα ερείπια του ναού που γεννάνε ερωτήματα, ο οποίος, ως είθισται, ήταν περισσότερο ένα νοσοκομείο παρά ναός.

Ασκληπιείο. Από: Herzog R.-Schazmann P., Kos: Ergebnisse der deutschen Ausgrabungen und Forschungen herausgegeben von Rudolf Herzog, band 1, Asklepieion 1932. Φωτογραφία του R. Herzog με σχόλια του ιδίου, στις 30/8/1903. Tο 1901 o Herzog άρχισε δοκιμαστικές τομές στην περιοχή του παλαιοχριστιανικού ναού Παναγιά Τάρσου. Στις ανασκαφές του 1902-1904 έφερε στο φως τον δωρικό ναό του Ασκληπιού στο άνω άνδηρο και συνέχισε με την αποκάλυψη και των άλλων επιπέδων.

Τα απομεινάρια απ’ αυτόν ήταν ελάχιστα, εκτός από τα θεμέλια. Τρία τεράστια άνδηρα, στα οποία ανέβαινες εύκολα από σκάλες οδηγούσαν στο κύριο ιερό του θεού Ασκληπιού, από το οποίο, συγκριτικά, είχαν μείνει ελάχιστα να δει κανείς. Πολλά μικρότερα κτήρια, όπως ναοί προς τιμήν θεοτήτων που λατρεύονταν απ’ τους συμμάχους, στοές με δωμάτια για τους ασθενείς, διαμερίσματα για τους ιερείς, θησαυροφυλάκια και λοιπά, είναι χαρακτηριστικά και εξυπηρετούν στο να αναδείξουν το πόσο εκτενής εγκατάσταση ήταν για την εποχή του o ναός της υγείας.

Ασκληπιείο. Από: Herzog R.-Schazmann P., Kos: Ergebnisse der deutschen Ausgrabungen und Forschungen herausgegeben von Rudolf Herzog, band 1, Asklepieion 1932.

Οι αναπαραστάσεις του, σε χαρτί, αποκαλύπτουν ότι ήταν πολύ εντυπωσιακός τόσο αρχιτεκτονικά όσο και εξαιτίας της επιβλητικής του τοποθεσίας, η οποία δεν ήταν απλά αξιοθαύμαστη από μόνη της, αλλά εντεινόταν από την εντυπωσιακή διαμόρφωση των τριών διαδοχικών άνδηρων προς το κεντρικό κτήριο με τις πολλές κολώνες που βρισκόταν από πάνω.

Από τις αμέτρητες μικρότερες κατασκευές που βρίσκονταν στον περίβολο, τα πιο αξιοπερίεργα και ενδιαφέροντα ήταν τα υπόγεια θησαυροφυλάκια -αν θα μπορούσε κανείς να τα ονομάσει έτσι- τα οποία είχαν ανακαλυφθεί στη βάση της πλαγιάς. Προφανώς αποτελούνταν από κρύπτες θαμμένες μέσα στη γη, που καλύπτονταν από μία τεράστια πέτρινη πλάκα. Η πλάκα μπορεί να μετακινηθεί, αλλά με τεράστια προσπάθεια. Μία στρογγυλή τρύπα τη διαπερνά στη μέση, που χρησιμεύει ως σχισμή για να πέφτουν τα χρήματα ή άλλα πολύτιμα αντικείμενα στην υποδοχή, αλλά και για να μπαίνει το εργαλείο με το οποίο σηκώνεται η πλάκα, όταν πρέπει να ανοιχθεί το θησαυροφυλάκιο. Το πελώριο βάρος της πλάκας και ο χρόνος που απαιτούνταν για να σηκωθεί θα αποτελούσε εγγύηση για αποτροπή μη εξουσιοδοτημένων επισκεπτών. Άλλες θεωρίες αναφορικά με αυτές τις υπόγειες αίθουσες και τις αξιοπερίεργες πέτρες που τις κάλυπταν ήταν πιο ευφάνταστες. Η πιο φανταστική υπόθεση ήταν πως οι χώροι αυτοί ήταν αφιερωμένοι στο να φιλοξενούν τα ιερά ερπετά του Θεού και οι τρύπες εξυπηρετούσαν τόσο για να αναδύονται αυτά από τη γη, όσο και για να εισάγεται μέσα η τροφή τους! Αλλά, ενώ η λατρεία του Ασκληπιού φαίνεται να κάνει χρήση των ιερών φιδιών ως μέρος μιας κωμικής τελετής, είναι μάλλον απίθανο οι υπόγειες αυτές τρύπες να χρησιμοποιούνταν για ένα τέτοιο σκοπό.

Σε ό,τι αφορά την άσκηση της ιατρικής στην Κω, είναι ευρέως γνωστό ότι στηριζόταν στον ορθολογισμό και την «ηθική», αποφεύγοντας τη στείρα δεισιδαιμονία ή τη θρησκευτική τυπολατρία σχετικά με τα θεραπευτικά της αποτελέσματα, αν και αναμφισβήτητα τις χρησιμοποιούσε, καθώς όχι μόνο στην αρχαιότητα, αλλά ακόμη και σήμερα παραμένει ως τακτική σε ορισμένες περιοχές του Αρχιπελάγους. Οι θρησκευτικές τελετές, οι οποίες γενικότερα σχετίζονταν με το να κοιμάται κανείς στα ιερά εδάφη με την ελπίδα να θεραπευτεί από το Θεό, φαίνεται ότι λειτουργούσαν στην Κω συνδυαστικά με θεραπευτικά μέσα, τα οποία ήταν αυστηρά επιστημονικά. Ο Ιπποκράτης, ο πιο διάσημος γιατρός στην Κω, έχει αφήσει αμέτρητα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι σε καμία περίπτωση δεν ήταν τσαρλατάνος, αλλά ένας επιστήμονας με κοινή λογική, του οποίου η συμβολή στην ιατρική επιστήμη ακόμη χαίρει εκτίμησης. Μέχρι στιγμής έχει γίνει αναφορά στη συνήθεια να τοποθετούνται στο ναό ομοιώματα μελών του ανθρώπινου σώματος, τα οποία συμβόλιζαν τα μέλη που θεραπεύονταν, ως προσφορές -τάματα από ευγνώμονες ασθενείς- ένα έθιμο που ακόμη παραμένει αναλλοίωτο στη σύγχρονη ελληνική Εκκλησία, όπως ευθύς αμέσως ανακαλύπτει ο καθένας που παρατηρεί κάποιο εικονοστάσι.

H υπερβολικά διαδεδομένη λατρεία του Ασκληπιού στην Κω εξηγείται αδιαμφισβήτητα από το γεγονός ότι το νησί αυτό ήταν μία αποικία της Επιδαύρου, καθώς οι κάτοικοι της Επιδαύρου ισχυρίζονταν ότι ο θεραπευτής Θεός είχε γεννηθεί στους λόφους με θέα την κοιλάδα τους στην Πελοπόννησο. Όπως και να έχει, το ιερό της υγείας στην Κω και το μέγα σανατόριο στην Επίδαυρο, ως θεραπευτικοί χώροι, έχαιραν της ιδιαίτερης εκτίμησης των ασθενών κατά την αρχαιότητα· επιπρόσθετα, σε κάθε περίπτωση, υπάρχουν ενδείξεις που οδηγούν στο γεγονός ότι ήταν τοποθεσίες αφιερωμένες όχι αποκλειστικά στη λατρεία μιας θεότητας, αλλά στην παροχή φροντίδας για τους ασθενείς με ιατρικά μέσα, στο βαθμό που τέτοιου είδους μέσα γίνονταν τότε κατανοητά.

Η Κως, ωστόσο, απείχε πολύ από το να στηρίζει τη φήμη που είχε κατά την αρχαιότητα, αποκλειστικά και μόνο στους γιατρούς και τα νοσοκομεία της. Τα κεντήματά της ανταγωνίζονταν τα Ροδιακά και υπήρξε από νωρίς κοιτίδα πολιτισμού και κέντρο επιφανών μαθητών, όχι μόνο της ιατρικής αλλά και της ρητορικής, των γραμμάτων, της ποίησης, της φιλοσοφίας και των επιστημών. Ο Πτολεμαίος ο ΙΙ, γνωστός και ως ο Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος, είχε σπουδάσει εδώ και δεν είναι καθόλου απίθανο ότι κι ο Σικελός ποιητής Θεόκριτος υπήρξε συμμαθητής του. Γιατί είναι γνωστό ότι ο Θεόκριτος μαθήτευσε στην Κω κάποια στιγμή και αργότερα κλήθηκε στην αιγυπτιακή αυλή του Πτολεμαίου, όπου έγραψε το επιθαλάμιο (νυφιάτικο) ποίημα για τον ανίερο γάμο ανάμεσα στον Φιλάδελφο και την αδερφή του. Πολλή από τη γνώση που έχουμε σήμερα για την αρχαία Κω οφείλεται στα γραπτά που άφησε ο Θεόκριτος, ως αποτέλεσμα των χρόνων που μαθήτευσε στο νησί.

Ο επιμελητής αρχαιοτήτων[3] και υπεύθυνος για τις ανασκαφές στο Ασκληπιείο μάς ανέλαβε κατά την επιστροφή και μας οδήγησε στην πόλη και στο σπίτι του, όπου, παρόλο που βρισκόμασταν σε τουρκικά εδάφη, πήραμε μία γεύση από ελληνική φιλοξενία. Η ομάδα μας ήταν αρκετά μεγάλη, ώστε να αιφνιδιάσει οποιαδήποτε ανυποψίαστη οικοδέσποινα, ωστόσο οδηγηθήκαμε σε ένα πολύ μεγάλο χώρο του σπιτιού στον πάνω όροφο, χωρίς καμία ένδειξη αναστάτωσης από την πλευρά της συζύγου και της κόρης του. Ήταν ένα τεράστιο δωμάτιο, σχολαστικά τακτοποιημένο και καθαρό και εμείς, που ήμασταν καμιά σαρανταριά άτομα, βρήκαμε καρέκλες τοποθετημένες στη σειρά στο διαμέρισμα, στις οποίες καθίσαμε άνετα, για να εξετάσουμε τα θραύσματα που είχε να μας δείξει ο επιμελητής από το πλήθος των επιγραφών που ανασύρθηκαν από το ναό. Εντωμεταξύ, σύμφωνα με το έθιμο, η μεγαλύτερη σε ηλικία κόρη σέρβιρε στον καθένα μας με τη σειρά κάτι δροσιστικό, όπως γλυκό του κουταλιού κυδώνι, ποτηράκια με λικέρ μαστίχα και νερό. Ήταν μία «ιεροτελεστία», κατά την οποία, ο καθένας σερβιριζόταν με σοβαρότητα κυδώνι από ένα κοινό πιάτο και έπινε λικέρ, ενώ η μητέρα έτρεχε πέρα δώθε, για να μας φέρνει καθαρά κουτάλια. Και με μία γενικότερη ανταλλαγή ιδεών και πολλών ευχών με τα περιορισμένα ελληνικά που μπορούσε να μιλήσει ένας ταξιδιώτης στην Ελλάδα, αναχωρήσαμε για την αποβάθρα και επιβιβαστήκαμε ξανά στο πλοίο.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Marden P.S., Greece and the Aegean Islands, London 1907, σσ. 304-312.

[2] Από το βιβλίο μου "Η ΚΩΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΣΕΙΣΜΟ ΤΟΥ 1933", 2022, σσ. 435-438. 

[3] Μυλωνάς Δ., Μονογραφία περί των εσχάτως γενομένων εν Κω ανασκαφών και του ανευρεθέντος Ασκληπιείου (1898-1904), Ξενοφάνης 3 (1906). Ο Δ. Μυλωνάς αναφέρει ως επιμελητή αρχαιοτήτων τον Θ. Μακρίδη μπέη, υποδιευθυντή του Αυτοκρατορικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Κωνσταντινούπολης.