Ο ΤΟΡΠΙΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΒΥΘΙΣΗ ΤΟΥ ΕΥΔΡΟΜΟΥ «ΕΛΛΗ» ΣΤΗΝ ΤΗΝΟ ΣΤΙΣ 15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1940.

Η βύθιση ενός ουδέτερου αγκυροβολημένου πλοίου και η προσπάθεια βύθισης δύο άλλων αραγμένων επιβατηγών πλοίων γεμάτων κόσμου εν καιρώ ειρήνης, σε μια μεγάλη θρησκευτική γιορτή είναι μια πράξη πειρατείας, μοναδική στα παγκόσμια ναυτικά χρονικά.

Οι Ιταλοί τήρησαν σιγήν ιχθύος για τις ευθύνες του τορπιλισμού. Μάλιστα, εξουσιοδότησαν τον ναυτικό τους ακόλουθο στην Αθήνα να μεταφέρει τα συλλυπητήριά του στην ελληνική κυβέρνηση διαβεβαιώνοντας ότι κανένα ιταλικό υποβρύχιο δεν βρισκόταν τη χρονική εκείνη στιγμή στο κεντρικό Αιγαίο. Ο κυνισμός του φασισμού δεν έχει όρια.

Ακόμα κι οι Ιάπωνες όταν κτύπησαν τον αμερικανικό στόλο στο Pearl Harbor, μετά κήρυξαν πόλεμο στην Αμερική, ενώ ο Mussolini βύθισε το "Έλλη" χωρίς ποτέ να το παραδεχτεί επίσημα, μέχρι που το αποκάλυψε ο συνεργάτης του φασίστας Κυβερνήτης Δωδεκανήσου De Vecchi τη δεκαετία του 1950.

Το "Έλλη" πριν την μετασκευή του.

ΕΥΔΡΟΜΟ "ΕΛΛΗ"

Το Έλλη» ήταν ένα παλιό ελαφρύ καταδρομικό πλοίο («εύδρομο» με την ορολογία του μεσοπολέμου), που ανήκε στο Ελληνικό Βασιλικό Ναυτικό. Πήρε το όνομά του από τη ναυμαχία της Έλλης που είχε λάβει χώρα στη διάρκεια του Α’ Βαλκανικού Πολέμου.

Ήταν 2.600 τόνων. Ναυπηγήθηκε το 1912 – 1913 στις ΗΠΑ για λογαριασμό της κινεζικής κυβέρνησης με το όνομα “Fei-Hung”, όμως η παραγγελία ακυρώθηκε λόγω Εθνικιστικής Επανάστασης που ξέσπασε στην Κίνα την περίοδο εκείνη. Αγοράστηκε τελικά από την ελληνική κυβέρνηση το 1914. Είχε εκτόπισμα 2.115 τόνων, με μέγιστη ταχύτητα 26 κόμβους και πλήρωμα περίπου 238 άνδρες. Το 1917 κατασχέθηκε από τους Γάλλους μαζί με τα υπόλοιπα πλοία του ελληνικού στόλου. Μετασκευάστηκε σχεδόν ριζικά, δέκα χρόνια αργότερα, στη Γαλλία, μεταξύ των ετών 1925-1927 και μπορούσε να μεταφέρει νάρκες.

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΛΙΓΟ ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ

Η επίθεση αυτή δεν ήταν ένα ξαφνικό και μεμονωμένο περιστατικό. Κατά τους μήνες που προηγήθηκαν του πολέμου, η Ιταλία είχε ήδη πραγματοποιήσει σειρά προκλητικών ενεργειών εναντίον ελληνικών πλοίων. Μεταξύ άλλων στις 12 Ιουλίου 1940 άγνωστα αεροσκάφη είχαν βομβαρδίσει το βοηθητικό πλοίο «ΩΡΙΟΝ» και το αντιτορπιλικό «ΥΔΡΑ» κοντά στην Γραμβούσα στον κόλπο Κισάμου. Λίγες μέρες αργότερα στις 30 Ιουλίου επαναλήφθηκε παρόμοιο επεισόδιο, καθώς αυτή τη φορά βομβαρδίστηκαν στην Ναύπακτο τα νέα αντιτορπιλικά «ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» και «ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ».

Ο ιταλικός Τύπος και η ηγεσία ισχυρίζονταν ότι τα ελληνικά λιμάνια και νησιά χρησιμοποιούνταν ως αγκυροβόλια από τα αγγλικά πολεμικά πλοία. Σ' αυτό συνέβαλε και ο κυβερνήτης των Δωδεκανήσων De Vecchi με τις συχνές αναφορές του για αγγλικά πλοία στο Αιγαίο.

Η Ελλάδα με ψυχραιμία και αυστηρή ουδετερότητα χειρίστηκε την κρίση. Η Ιταλία όμως μετά τις παραβιάσεις πέρασε στην επιθετική δράση, προσπάθησε να κάνει κάτι πιο σοβαρό. Να βυθίσουν όποιο πλοίο έφερε ελληνική σημαία μέσα στο Αιγαίο.

Εμπνευστής της διαταγής βύθισης ήταν το γενικό επιτελείο ναυτικού της Ιταλίας.

Ο αρχηγός ναύαρχος D. Cavagnari απέστειλε επιστολή στον De Vecchi να δράσει. Το σχέδιο θα έφερνε σε εφαρμογή ο De Vecchi μαζί με το ναύαρχο Biancheri (αρχηγός ιταλικού Ναυτικού στα Δωδεκάνησα). Εκτελεστής ήταν ο πλωτάρχης Giuseppe Aicardi, κυβερνήτης του υποβρυχίου «Delfino». Οι διαταγές προς τον κυβερνήτη Aicardi δόθηκαν προφορικά.

Η διαταγή[1] του ναυάρχου Cavagnari, που απέστειλε στον De Vecchi στις

11/Αυγούστου/1940 αναφέρει:

«Αγαπητέ De Vecchi.

Λαμβάνοντας υπόψη την εμπορική κίνηση που εξέρχεται από τα Δαρδανέλια και, κυρίως, που πραγματοποιείται προς όφελος των Άγγλων, καθώς και το γεγονός ότι οι ουδέτερες ναυτικές δυνάμεις που δραστηριοποιούνται σε αυτή τη διαδρομή τείνουν να ευνοούν μόνο τον ανεφοδιασμό του εχθρού, έχοντας λάβει διαταγές από τον Duce, σας γνωστοποιώ τα εξής: να επιλέξετε, μεταξύ των υποβρυχίων που βρίσκονται υπό τις διαταγές σας, εκείνο που, φαίνεται να διαθέτει τις καλύτερες προδιαγραφές ως προς τον βαθμό ετοιμότητας του εξοπλισμού, την ικανότητα διοίκησης και το πλήρωμα, και να δώσετε, προφορικά και άμεσα, στον κυβερνήτη της επιλεγμένης μονάδας οδηγίες βασισμένες στα ακόλουθα γενικά κριτήρια:

α) Να διεξάγει, κατά την περίοδο από τις 20 έως τις 25 Αυγούστου, μια σύντομη και έντονη περίοδο πολεμικής περιπολίας μέχρις εσχάτων κατά της ναυτιλίας στα ύδατα του Αιγαίου, μεταξύ των Δαρδανελίων και του Καναλιού του Κάβο ντόρο (ακρωτήριο Καφηρέας)·

β) Κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, το υποβρύχιο θα πρέπει να βυθίσει με τορπίλη, χωρίς προειδοποίηση, όλα τα πλοία που υποτίθεται ότι εκτελούν δρομολόγια για λογαριασμό του εχθρού, ακόμη και αν φέρουν ουδέτερη σημαία· 

γ) Η επιχείρηση πρέπει να διεξαχθεί κατά τρόπο ώστε η ταυτότητα και η εθνικότητα του υποβρυχίου να μην μπορούν να αναγνωριστούν·

δ) Κατά τη λήξη της προβλεπόμενης περιόδου, το υποβρύχιο πρέπει να επιστρέψει στη βάση φροντίζοντας ώστε η πρόσδεση του να μην γίνει αντιληπτή· 

ε) Απόλυτη και πλήρης σιγή ασυρμάτου από και προς το υποβρύχιο καθ’ όλη τη διάρκεια της αποστολής·

 στ) Η επιχείρηση πρέπει να περιβάλλεται από απόλυτη μυστικότητα.

Με βάση τις αντιδράσεις που θα προκαλέσει η εν λόγω επιχείρηση, θα ληφθούν αποφάσεις.

Κρίνεται σκόπιμο να μην γίνεται καμία αναφορά μέσω ασυρμάτου για τα ενδεχόμενα αποτελέσματα, τα οποία θα πρέπει να κοινοποιηθούν το συντομότερο δυνατό, μέσω επιστολής και ασφαλούς τρόπου παράδοσης».

O Mussolini με τον ναύαρχο Cavagnari

O Cesare Maria De Vecchi

Ο ναύαρχος Biancheri στη Ρόδο

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ

Στις 08:25΄ το πρωί, τρεις τορπίλες εκτοξεύθηκαν εναντίον του «Έλλη» που ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Τήνου. Η μία τορπίλη χτύπησε το πλοίο στο κέντρο, άνοιξε μεγάλο ρήγμα και προκάλεσε έκρηξη στους λέβητες και τις δεξαμενές πετρελαίου με 9 νεκρούς και 24 τραυματίες. Οι άλλες δύο τορπίλες είχαν στόχο τα επιβατηγά "Έλση" και "Έσπερος" που βρίσκονταν μέσα στο λιμάνι της Τήνου, ευτυχώς αστόχησαν και εξερράγησαν στην προκυμαία της Τήνου όπου υπήρχε πλήθος κόσμου.

Συντονισμένες προσπάθειες από τον κυβερνήτη του πλοίου, Α. Χατζόπουλο, ώστε τουλάχιστον να σωθεί το πλοίο προσαράζοντας στα αβαθή του λιμανιού, υπήρξαν άκαρπες γιατί τα συστήματα του πλοίου είχαν νεκρώσει μετά τη διάρρηξη των ατμοσωλήνων και την επακόλουθη διακοπή της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος κατέστησαν το πλοίο ακυβέρνητο. Ο κυβερνήτης διέταξε εγκατάλειψη του πλοίου στις 09:45'. Το "ΕΛΛΗ" βυθίστηκε περίπου μία ώρα μετά.

ΤΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΦΙΞΗ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΒΥΘΙΣΗ

Το βράδυ της 14/15 Αυγούστου το «Έλλη» απέπλευσε από τον όρμο Αδάμαντος της Μήλου με προορισμό την Τήνο. 

06.25 ́: Άφιξη στην Τήνο από τη Μήλο. Αγκυροβόλημα. Προγραμματισμένη έξοδος αγήματος ώρα 10.30 ́.

07.00 ́: Αεράκατος άγνωστης εθνικότητας κάνει δύο κύκλους πάνω από το λιμάνι σε ύψος 1200 μ.

08.25 ́: Η πρώτη τορπίλη πλήττει το σκάφος.

08.35 ́: Εκτοξεύεται δεύτερη τορπίλη, η οποία πλήττει τον δυτικό λιμενοβραχίονα σχεδόν στο μέσον, στον οποίο προκαλεί ρήγμα.

08.36 ́: Λίγα δευτερόλεπτα μετά τη δεύτερη εκτοξεύεται και τρίτη τορπίλη, η οποία προσκρούει σε ύφαλο 20 - 30 μέτρα από την αρχή του δυτικού λιμενοβραχίονα και εκρήγνυται. Ότι διασώθηκε από τον αεροθάλαμό της της τορπίλης και χωρίς ενδείξεις εθνικότητας παραδόθηκε στον τελώνη της Τήνου για φύλαξη. Σήμερα κοσμεί το Μαυσωλείο των θυμάτων του «Έλλη».

09.45 ́: Το «Έλλη» εγκαταλείπεται από το πλήρωμά του.

10.20': Το σκάφος βυθίζεται.

Στην περιοχή εκτός του "Έλλη" υπήρχαν τα επιβατικά πλοία «Έλση» και «Έσπερος», που μετέφεραν προσκυνητές,. Δεν ήταν πολεμικά πλοία, ο Giussepe Aicardi προσπάθησε να βυθίσει πρώτα το πολεμικό πλοίο για να μην του επιτεθεί και μετά τα επιβατηγά. Πράξη αίσχους.

Αμέσως όταν έγινε αντιληπτό τι συνέβη μηχανοκίνητες ψαρόβαρκες (διακρύθηκαν για το θάρρος τους τα «Προποντίς» και «Ελένη») έτρεξαν να βοηθήσουν, το ίδιο έκανε και το πλοίο «Έσπερος», δύο φορές επιχείρησε το πλοίο να ρυμουλκήσει το "Έλλη" αλλά απέτυχε. Η άγκυρα του «Έλλη» παρέμενε σφηνωμένη στο βυθό, ενώ η φωτιά είχε ήδη αρχίσει να απλώνεται. Δίνεται το σύνθημα για εγκατάλειψη. Στο «Έλλη» το πλήρωμα απομακρύνεται με βάρκες. Πρώτα επιβιβάζονται σ’ αυτές οι τραυματίες, τελευταίοι φεύγουν οι αξιωματικοί (πλωτάρχης Δούσης, υποπλοίαρχος Στεριόπουλος, ανθυποπλοίαρχοι Λεβαντίνος και Κυριαζόπουλος, σημαιοφόροι Μαργαρίτης, Χορς και Διαμαντής. Ο κυβερνήτης Άγγελος Χατζόπουλος θέλησε να μοιραστεί την τύχη του πλοίου του, ωστόσο οι αξιωματικοί του τον πήραν «σηκωτό» και επιβιβάστηκαν σε μια σωστική λέμβο.

Ο πλοίαρχος Άγγελος Χατζόπουλος ήταν ο κυβερνήτης του «Έλλη» κατά τη βύθισή του στις 15 Αυγούστου 1940.

Η τελευταία φωτογραφία του φλεγόμενου "Έλλη" λίγο πριν βυθιστεί. Το πλοίο βυθίζεται αργά φέροντας ακόμα το μεγάλογιορτινό σημαιοστολισμό, έχοντας ακόμα υψωμένη στη πρύμνη του, τη μεγάλη γαλανόλευκη Σημαία, που κυμάτιζε στον ιστό μέχρι που χάθηκε οριστικά κάτω από τα κύματα.

Μετά την βύθιση ο ύπαρχος του πλοίου πλωτάρχης Κ. Δούσης έφτασε από τους πρώτους στο λιμάνι μετά το τριπλό χτύπημα και μέσα σε κλίμα γενικής σύγχυσης και πανικού οργάνωσε τη βοήθεια και την περίθαλψη των τραυματιών. Ήταν ο πρώτος που τηλεγράφησε στην Αθήνα τα νέα του τορπιλισμού.

Οι 24 τραυματίες του «Έλλη» μεταφέρθηκαν αρχικά στο τοπικό νοσοκομείο της Τήνου και στο ξενοδοχείο «Πολυμέρειον», το οποίο μετατράπηκε αμέσως σε πρόχειρο σταθμό πρώτων βοηθειών και έτυχαν της φροντίδας όλου του πληθυσμού, που συγκλονισμένος συνέπασχε μαζί τους.

Το πλήρωμα του "Έλλη" μόλις έφθασε στην στεριά, φωτογραφήθηκε στο ναό της Παναγίας.

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

Οι χιλιάδες προσκυνητές που είχαν εγκλωβιστεί στην Τήνο μεταφέρθηκαν πίσω στον Πειραιά με τα ίδια επιβατηγά ατμόπλοια που τους είχαν μεταφέρει στο νησί, καθώς και σε όσα βρίσκονταν ήδη εκεί, Για να διασφαλιστεί ότι κανένα ιταλικό υποβρύχιο ή αεροσκάφος δεν θα έπληττε τα πλοία με τους αμάχους, το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού έστειλε αμέσως στην Τήνο τα δύο πιο σύγχρονα πολεμικά πλοία του στόλου, το αντιτορπιλικά «Βασίλισσα Όλγα» και «Βασιλεύς Γεώργιος». Συγχρόνως τρία αεροπλάνα υπερίπτανται για τυχόν εμφάνιση εχθρικού πλοίου ή άλλου μέσου.

Την νηοπομπή συνάντησε το υποβρύχιο «Delfino» εκεί που ο Aicardi πιό κάτω

αναφέρει «Περίπου στις 18.30, τα υδρόφωνα μου δίνουν μια πληθώρα ενδείξεων προς όλες τις κατευθύνσεις. Ανεβαίνω σε βάθος περισκοπίου και βλέπω (πολύ μακριά για να μπορέσω να τους επιτεθώ πέντε μεγάλα ατμόπλοια, όλα φορτηγά, εκτός από ένα τεράστιο επιβατηγό με δύο καμινάδες. Τα προπορεύεται ένα καταδρομικό τύπου Exeter ή άλλου μικρότερου τύπου. (Δεν έχω καμία αμφιβολία για την εθνικότητα του καταδρομικού· ήταν σίγουρα Αγγλικό). Υπάρχει επίσης ένα αεροσκάφος με μεγάλα πτερά, πιθανώς το υδροπλάνο που εκτοξεύθηκε από το καταδρομικό».

Αμέσως μεταφέρθηκαν εσπευσμένα στον Πειραιά με το επιβατηγό πλοίο «Έσπερος».

Όταν ο Μεταξάς πληροφορήθηκε τον τορπιλισμό της «Έλλης», απέστειλε στις αρχές της Τήνου τηλεγράφημα με το οποίο ζητούσε η λιτανεία της εικόνας να γίνει κανονικά, ο λαός να δείξει ότι δεν κάμπτεται από αυτού του είδους τις ενέργειες.

Η λιτανεία της εικόνας εκτελέστηκε κανονικά με τιμητικό απόσπασμα χωροφυλακής σε βαρύ κλίμα συγκίνησης πέρασε από την προκυμαία και κατέληξε στους θαλάμους τραυματιών του πολεμικού ναυτικού.

Συνολικά οι απώλειες ήταν εννέα υπαξιωματικοί και ναύτες νεκροί, εικοσιεπτά τραυματίες. Από τους χιλιάδες προσκυνητές και επισκέπτες μόνο μία γυναίκα πέθανε από καρδιακή προσβολή, ενώ αρκετοί τραυματίστηκαν ελαφρά από τις πέτρες, τα θρυμματισμένα τζάμια και τον πανικό. Στους νεκρούς του «Έλλη» απονεμήθηκε μεταθανατίως το μετάλλιο εξαίρετων πράξεων.

Τραυματίες του "Έλλη" από φωτογραφίες των εφημερίδων της εποχής, με την βοήθεια του ΑΙ.

Η ΕΠΙΘΕΣΗ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ Ο ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΥΠΟΒΡΥΧΙΟΥ «DELFINO» ΥΠΟΠΛΟΙΑΡΧΟΣ GIUSEPPE AICARDI 

Όταν παραδόθηκε στον De Vecchi η ανακοίνωση από τη Supermarina (Γενικό αρχηγείο ναυτικού) απευθείας από τον Ναύαρχο Cavagnari, σχετικά με την έναρξη επιθετικών επιχειρήσεων κατά της θαλάσσιας κυκλοφορίας που διεξαγόταν σε ορισμένους τομείς των ελληνικών υδάτων.

Αντέδρασε αμέσως με το να θέσει σε εφαρμογή το σχέδιο που είχε καταρτιστεί στη Ρώμη και έσπευσε να ενημερώσει τη Supermarina με τα ακόλουθα λόγια:

«Πέταξα αμέσως στη Λέρο και έδωσα προσωπικά τις διαταγές στον κυβερνήτη του υποβρυχίου «Delfino», ακολουθώντας τις συγκεκριμένες και λεπτομερείς οδηγίες. Δεδομένου ότι η έντονη ναυτική κίνηση βρίσκεται πλέον στις Κυκλάδες, τον έστειλα ανάμεσα σε αυτά τα νησιά, όπου θα έχει άφθονο έργο. Η έντονη αεροπορική δράση που επέβαλα έχει εξασφαλίσει ότι πλέον όλη η κυκλοφορία μεταξύ Κρήτης, Ματαπά (Ακρωτήριο Ταίναρο ή Κάβο Ματαπάς), ελληνικών ακτών, Δαρδανελίων και Τουρκίας εμφανίζεται μόνο ως ελληνική, χωρίς καμία αμφιβολία.

Η βάση των υποβρυχίων στον Άγιο Γεώργιο στη Λέρο, απ' όπου αναχώρησε το "Delfino" 

Το κτήριο των πληρωμάτων των υποβρυχίων στον Άγιο Γεώργιο στο Λακκί της Λέρου. Σ' αυτό έμεναν Giuseppe Aicardi και το πλήρωμα του «Delfino».

Η αναχώρηση, όπως γνωρίζετε, πραγματοποιήθηκε χθες, στις 14/8, στις 20:30. Η επιστροφή έχει οριστεί για την αυγή της 20ής».

Σχετικά με την δράση του υποβρυχίου ο De Vecchi αναφέρει[2]: Ο κυβερνήτης του ους, υποπλοίαρχος Giuseppe Aicardi, κατά την επιστροφή του μου περιέγραψε την αποστολή του ως εξής:

«Έφυγα από τη Λέρο στις 14 του μήνα στις 20:30'. Στις 04:30', φτάνοντας κοντά στο λιμάνι της Τήνου, καταδύθηκα. Προχώρησα σε βάθος περισκοπίου και κατευθύνθηκα προς την είσοδο του λιμανιού. Όταν έφτασα σε απόσταση περίπου 4.000 μέτρων από την εν λόγω είσοδο (το λιμάνι παρέμενε ακόμη κρυμμένο από ένα μικρό ακρωτήρι που προεξέχει προς τα νότια), είδα να βγαίνει ένα ατμόπλοιο που αμέσως στράφηκε προς τα βόρεια, ξεφεύγοντας έτσι από την επίθεσή μου. Φτάνοντας μπροστά στην είσοδο, είδα στο εσωτερικό το λιμανάκι με δύο μεγάλα ατμόπλοια (περίπου έξι με οκτώ χιλιάδες τόνους). Δεν θυμάμαι ακριβώς τα χαρακτηριστικά των καπνοδόχων τους· το ένα ήταν φορτηγό, το άλλο μου φάνηκε μικτού τύπου· κανένα από τα δύο δεν είχε ελληνική σημαία στο πλευρό του (Σ.τ.Μ. διότι με την κήρυξη του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου τα ουδέτερα πλοία έπρεπε να έχουν ζωγραφισμένη την σημαία τους και το όνομα τους ευκρινώς στα πλάγια του κύτους). Ενώ ετοιμαζόμουν να πάρω την κατάλληλη θέση για την εκτόξευση, μέσα στην είσοδο, ανάμεσα στις δύο αποβάθρες, διακρίνω ένα πολεμικό πλοίο (Σ.τ.Μ. το εύδρομο «Έλλη») που κατευθύνεται προς το λιμάνι με χαμηλή ταχύτητα. Επειδή η πορεία του το οδηγούσε να περάσει ακριβώς από πάνω μου, θεώρησα σκόπιμο να κατεβώ στα 40 μέτρα, ακολουθώντας το με τα υδρόφωνα. Λίγο αργότερα, καθώς δεν άκουγα πλέον κανένα θόρυβο από έλικες, ανέβηκα σε βάθος περισκοπίου και είδα το «Έλλη» που βρισκόταν μπροστά από τη μεγαλύτερη προβλήτα. Αποφάσισα να ρίξω τορπίλες πρώτα στο πολεμικό πλοίο και μετά στα ατμόπλοια. Η απόφαση αυτή ωρίμασε με βάση τις ακόλουθες σκέψεις:

1) Ενστικτώδης πεποίθηση ότι τα δύο ατμόπλοια ήταν ύποπτα. Δεν μπορεί να εξηγηθεί διαφορετικά η παρουσία αυτών των δύο μεγάλων πλοίων σε ένα μικρό λιμάνι που μόλις και μετά βίας τα χωράει, ούτε γίνεται κατανοητό τι είδους τόσο μεγάλη κίνηση θα έπρεπε να υπάρχει εκεί. (Σ.τ.Μ. Περίεργο διότι και οι Ιταλοί γιορτάζουν στις 15/Αυγούστου το Ferragosto με τη Θρησκευτική Εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Assunzione di Maria).

2) Η παρουσία του πολεμικού πλοίου, έτοιμου να προστατεύσει και να συνοδεύσει τα εμπορικά πλοία, καθιστά το θέμα ακόμη πιο ύποπτο και μαρτυρά την ελληνική συνενοχή.

3) Το να βομβαρδίσω τα ατμόπλοια μέσα στο λιμάνι και παρουσία πολεμικού πλοίου σήμαινε κατάφωρη παραβίαση, το ίδιο και το να βομβαρδίσω το πολεμικό πλοίο. Από την άλλη πλευρά, αντί να περιμένω την αντίδραση του πολεμικού πλοίου μετά, καλύτερα να το ξεφορτωθώ πρώτα.

4) Σκέφτηκα ότι, αν ήμασταν ήδη καταδικασμένοι να έρθουμε σε ρήξη με την Ελλάδα, βυθίζοντας το «Έλλη» θα έβγαζα από τη μέση το μοναδικό πλοίο που μπορούσε να προκαλέσει κάποια ανησυχία στις δυνάμεις μας στο Αιγαίο. Εκτόξευσα μία τορπίλη 533 mm (Σ.τ.Μ. του εργοστασίου Silurificio Whitehead στο Fiume. Έφερε περίπου 270-300 κιλών TNT) κατά του «Έλλη» από απόσταση περίπου 700 μέτρων. Το πλοίο χτυπήθηκε ακριβώς ανάμεσα στις δύο καπνοδόχους. Η έκρηξη της τορπίλης δεν ήταν πλήρης, η στήλη νερού ήταν μικρή και υπήρχε πολύς μαύρος καπνός, ωστόσο άνοιξε ένα μεγάλο ρήγμα ορατό ακόμη και πάνω από τη γραμμή πλώρης. Αμέσως πλησίασα από τα αριστερά και, στρέφοντας την πρύμνη προς την είσοδο του λιμανιού, εκτόξευσα, εναντίον των ατμόπλοιων, πρώτα μία τορπίλη 533, του οποίου άκουσα την έκρηξη χωρίς να δω το αποτέλεσμα, επειδή ο οριζόντιος πηδαλιούχος δεν διατήρησε το ύψος μου και κατέβηκα λίγο «κάτω», και αμέσως μετά, έριξα μία τορπίλη των 450 (Σ.τ.Μ. Μικρότερες τορπίλες που είχαν μήκος περίπου 5,46 μέτρα και έφεραν εκρηκτικό φορτίο περίπου 170-172 κιλών), του οποίου είδα καθαρά την έκρηξη, την πανύψηλη στήλη νερού, ακριβώς στο κέντρο της δεξιάς πλευράς του πρώτου ατμόπλοιου. Μου φαίνεται λοιπόν παράξενη η εκδοχή ότι και οι δύο τορπίλες κατέληξαν στην ξηρά. Μπορώ να παραδεχτώ ότι η πρώτη (της οποίας δεν είδα την έκρηξη) χτύπησε την προβλήτα, αλλά για το αποτέλεσμα της δεύτερης είμαι απολύτως βέβαιος, εκτός αν η τορπίλη ήταν ρυθμισμένη για βάθος τριών μέτρων, κατά τη διαδρομή, κοντά στο ατμόπλοιο, δεν προσέκρουσε σε κάποιο προεξέχον σημείο του βυθού και έτσι εξερράγη, δίνοντας την εντύπωση ότι εξερράγη στο πλευρό του ατμόπλοιου.

Αυτή την εκδοχή, παρότι είναι πιθανή, τείνω να την απορρίψω· έτσι, θεωρώ ότι τουλάχιστον ένα ατμόπλοιο χτυπήθηκε, μάλιστα, τόσο εγώ όσο και ο υποπλοίαρχός μου είμαστε πεπεισμένοι ότι παρέμεινε ελαφρώς κεκλιμένο. Οι τρεις εκτοξεύσεις τορπιλών έλαβαν χώρα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (7-10 λεπτά). Είδα μεγάλο αριθμό μηχανοκίνητων αλιευτικών σκαφών να βγαίνουν από το λιμάνι, δεν ξέρω αν για να αναζητήσουν το υποβρύχιο ή για να βοηθήσουν το πλήρωμα του «Έλλη».

Είδα το «Έλλη»  να πυροβολεί με το πρυμναίο κανόνι (εντελώς άσκοπα, ωστόσο ακούστηκαν καθαρά δύο κωφές εκρήξεις που οφείλονταν στην πρόσκρουση των βλημάτων στο νερό).

Κατέβηκα σε βάθος (70 μ.) και απομακρύνθηκα με όλη μου τη δύναμη. Λίγο αργότερα μείωσα την ταχύτητα για να μην καταναλώσω υπερβολική ενέργεια και κατευθύνθηκα προς τη Σύρο για να αιφνιδιάσω τα δύο ατμόπλοια που είχαν εντοπιστεί εκεί (Τήνος). Γύρω στις 11.30 έφτασα μπροστά στο λιμάνι της Σύρου· εξερεύνησα λεπτομερώς, αλλά δεν είδα κανένα ατμόπλοιο.

Τότε απομακρύνθηκα προς τα βόρεια, διατηρώντας βάθος 40 μέτρων. Το βράδυ, γύρω στις 20.30, αναδύθηκα για να γεμίσω τις μπαταρίες. Με τον έναν κινητήρα σε πλήρη ισχύ και τον άλλον στην έλικα, κατευθύνθηκα κοντά στη δυτική είσοδο του Κάβο Ντόρο, για να προσπαθήσω να αιφνιδιάσω κάποιο ατμόπλοιο.

Γύρω στη 1 μ.μ. εισέρχομαι στο νότιο κανάλι της Ζέας· διακρίνω ένα ατμόπλοιο που κατευθύνεται για να περάσει από εκείνο το κανάλι προς τα ανατολικά· πλησιάζω προς αυτό. Είναι ένα πολύ μικρό τοπικό πλοίο που, δεδομένου ότι το φεγγάρι είναι ψηλά, με βλέπει και σταματά φοβισμένο· θεωρώ ότι δεν αξίζει τον κόπο να ρίξω τορπίλη και συνεχίζω· κι αυτό ξαναξεκινά και απομακρύνεται. Για να το ξεγελάσω, κατευθύνομαι με πλήρη ταχύτητα προς τα δυτικά, μέχρι να μην βλέπω πλέον τα φώτα του, μετά στρίβω και κατευθύνομαι προς το λιμάνι του Αγίου Νικολάου (Ζέα).

Στις 4.30 βρίσκομαι μπροστά από το λιμάνι· είναι ακόμα σκοτεινά, παραμένω σε αναμονή στα 40 μέτρα. Στις 5.30 ανεβαίνω σε βάθος περισκοπίου και κατευθύνομαι προς την είσοδο του λιμανιού· τα βαθιά νερά και το πλάτος της εισόδου μου επιτρέπουν να κοιτάξω μέσα σε αυτό· βλέποντας ότι είναι άδειο, απομακρύνομαι με αργή πορεία προς το νησί του Αγίου Γεωργίου (ή Σαν Τζώρτζη) (βάθος 40 μ.). Περίπου στις 18.30, τα υδρόφωνα μου δίνουν μια πληθώρα ενδείξεων προς όλες τις κατευθύνσεις. Ανεβαίνω σε βάθος περισκοπίου και βλέπω (πολύ μακριά για να μπορέσω να τους επιτεθώ) πέντε μεγάλα ατμόπλοια, όλα φορτηγά, εκτός από ένα τεράστιο επιβατηγό με δύο καμινάδες. Τα προπορεύεται ένα καταδρομικό τύπου Exeter ή άλλου μικρότερου τύπου. (Δεν έχω καμία αμφιβολία για την εθνικότητα του καταδρομικού· ήταν σίγουρα Αγγλικό). Υπάρχει επίσης ένα αεροσκάφος με μεγάλα πτερά, πιθανώς το υδροπλάνο που εκτοξεύθηκε από το καταδρομικό.

Το καταδρομικό πλέει πιο γρήγορα από τα ατμόπλοια, τα πλησιάζει επιστρέφοντας για ένα μικρό τμήμα της διαδρομής, σαν σκύλος που φυλάει πρόβατα. Μάλιστα, σε κάποιο σημείο το βλέπω με την πλώρη στραμμένη προς το μέρος μου και έχω έτσι την αμυδρή ελπίδα να καταφέρω να του ρίξω· διατάζω να προετοιμαστούν όλοι οι σωλήνες εκτόξευσης, αλλά λίγο αργότερα το πλοίο πλησιάζει ξανά και απομακρύνεται οριστικά. Η νηοπομπή βρίσκεται ακριβώς 10 μίλια ΒΑ του Αγίου Γεωργίου.

Το βράδυ, γύρω στις 20:30, αναδύομαι για να ανεφοδιαστώ. Διακρίνω αμέσως προς την ανατολική ακτή του κόλπου της Αθήνας τα φώτα ενός ακαθόριστου αριθμού ατμόπλοιων. Θεωρώ ότι τα πλοία βρίσκονται αγκυροβολημένα και ότι πρόκειται για τα ατμόπλοια που αποτελούν την νηοπομπή που είχα ήδη εντοπίσει. Κάποιος από τους παρατηρητές μου, λόγω της εξαιρετικής ορατότητας λόγω της πανσελήνου, πιστεύει ότι διακρίνει το περίγραμμα του καταδρομικού που βρίσκεται σε μικρή απόσταση και κινείται αργά. Η θέση μου είναι εξαιρετικά μειονεκτική, ενώ εκείνη των πλοίων είναι εξαιρετικά πλεονεκτική για να εντοπίσουν όποιον επιχειρήσει να πλησιάσει. Το φεγγάρι φωτίζει σαν να είναι μέρα και αποκαλύπτει κάθε μου κίνηση. Προσπαθώ να πλησιάσω, αλλά στη συνέχεια κρίνω πιο σκόπιμο να προσπαθήσω να φτάσω στο σημείο εκτόξευσης από άλλη διαδρομή.

Σε αυτό το σημείο λαμβάνω το τηλεγράφημα της Supermarina με το εξής περιεχόμενο:

«Αναστείλετε τη δραστηριότητά σας και επιστρέψτε αμέσως ακολουθώντας μυστική πλοήγηση. Ναυτική διοίκηση Αιγαίου. Η Ρόδος έχει ενημερωθεί. Supermarina».

«Επιθυμούσα να εκτελέσω τη διαταγή αφού ολοκληρώσω την αποστολή μου. Όμως, αυτό που είχα σχεδιάσει απαιτούσε πολύ χρόνο, τουλάχιστον τέσσερις ή πέντε ώρες, διότι σκόπευα να απομακρυνθώ μέχρι να χαθούν από το οπτικό μου πεδίο, στη συνέχεια να πλησιάσω (διασχίζοντας προς το φεγγάρι), να ανηφορίσω τον κόλπο της Αθήνας, ώστε να πιάσω τα ατμόπλοια από πίσω και να τα βάλω ανάμεσα σε εμένα και το φεγγάρι· αυτός θα ήταν ο μόνος τρόπος να φτάσω στο σημείο εκτόξευσης χωρίς να με δουν. Επειδή είχα την αυστηρή εντολή να μην μεταδώσω μέσω ασυρμάτου, δεν μπόρεσα καν να στείλω αμέσως το σήμα ανίχνευσης· το έστειλα την επόμενη μέρα στις 16:00, μόλις αναδύθηκα εντός της διαδρομής ασφαλείας για την άφιξη στη Λέρο».

ΟΙ ΥΠΕΥΘΗΝΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΝΔΡΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ

Ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα Emanuele Grazzi επιρρίπτει την βαρύτερη ευθύνη στον Διοικητή των Δωδεκανήσων, De Vecchi. Τον περιγράφει ως έναν άνθρωπο με «ακατάσχετη μεγαλομανία» και περιορισμένη αντίληψη. Αν και ο Ιταλός Υπουργός Εξωτερικών Galeazzo Ciano προσπάθησε στα ημερολόγιά του να εμφανίσει την επίθεση ως αυθαίρετη πρωτοβουλία του De Vecchi, ο Grazzi υπογραμμίζει ότι ο Mussolini είχε δώσει το «πράσινο φως» για προκλητικές ενέργειες στη Μεσόγειο, oμως ο Διοικητής του Αιγαίου De Vecchi δεν συμμορφώθηκε με αυτές τις αυστηρές οδηγίες, αναλαμβάνοντας δύο σημαντικές πρωτοβουλίες:

α) Aλλαξε την ημερομηνία αναχώρησης του υποβρυχίου από την 20ή, που του είχε διαταχθεί, στις 14 Αυγούστου. αλλάζοντας κατά μία εβδομάδα τη διαταγή αναχώρησης του υποβρυχίου σε σχέση με τη διαταγή του ναυάρχου Cavagnari.

β) Ανέλαβε και μια άλλη πρωτοβουλία. αντί να στείλει το «Delfino» σε διεθνή ύδατα μεταξύ των Δαρδανελίων και του κάβο ντόρο, το έστειλε στην πραγματικότητα προς άλλη κατεύθυνση, νοτιότερα στις Κυκλάδες, για να εισχωρήσει μάλιστα στον κόλπο της Τήνου, με αποτέλεσμα να το βυθίσει με τορπίλη, όχι ένα ατμόπλοιο, αλλά ένα σαφώς αναγνωρίσιμο πολεμικό πλοίο, το οποίο βρισκόταν εντελώς ακίνητο και στολισμένο εορταστικά, και του οποίου η παρουσία σε εκείνο το λιμάνι, για τη γιορτή της Παναγίας στις 15 Αυγούστου, είχε ανακοινωθεί από τον Τύπο και το ελληνικό ραδιόφωνο.

Emanuele Grazzi

Ο Grazzi αναφέρει: Αυτός που εκτόξευσε την τορπίλη κατά του «ΕΛΛΗ» ήξερε πολύ καλά τι έκανε· μάλιστα, καθώς βρισκόταν στην είσοδο του λιμανιού της Τήνου, ήξερε πολύ καλά τι θα βρει εκεί και δεν δίστασε ούτε στιγμή να κατευθύνει τις τορπίλες του εναντίον του παλιού εύδρομου που ήταν στολισμένο εορταστικά. Είχε λάβει διαταγή να ρίξει τορπίλες στο πολεμικό πλοίο που βρισκόταν στο λιμάνι της Τήνου και την εκτέλεσε άψογα.

Ρωγμή πλάτους δέκα εκατοστών στα δεξιά του πλοίου στο ύψος του λεβητοστασίου

Στην έρευνα που διενήργησαν δύτες του Πολεμικού Ναυτικού, έδειξε ότι η τορπίλες ήταν ιταλικές και επομένως η επίθεση έγινε από ιταλικό υποβρύχιο.

Όπως αναφέρει ο Μ. Σαμάρκος [i] όταν το υποβρύχιο γύρισε στην Λέρο ένας ναύτης του "Delfino" του είπε ότι βύθισαν ένα σταθμευμένο πολεμικό πλοίο. Αυτή την πληροφορία την μετέδωσαν στην Σάμο, οπότε η Ελληνική κυβέρνηση ήξερε αμέσως και το όνομα του υποβρυχίου.

Η κυβέρνηση Μεταξά τήρησε απόλυτα μυστικό το πόρισμα της έρευνας, για να μην προκαλέσει την Ιταλία και διαταράξει την ουδετερότητα της Ελλάδας.

Τελικά, δημοσιοποιήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1940, δύο ημέρες μετά την ιταλική επίθεση εναντίον της Ελλάδας. Παρά ταύτα, από την πρώτη στιγμή η ελληνική κοινή γνώμη δεν είχε καμία αμφιβολία για την εθνικότητα του υποβρυχίου.

Ο τορπιλισμός της Έλλης αμαύρωσε την ιστορία αιώνων του ιταλικού Ναυτικού. Η υποκρισία και η επιπολαιότητα του Mussolini συνεχίστηκε όταν έστειλε τον Grazzi να συλλυπηθεί την ελληνική Κυβέρνηση για τις απώλειες ανθρώπων! Ακόμη και όταν η Ελλάδα μετά τις 28 Οκτωβρίου έδωσε στη δημοσιότητα τα ντοκουμέντα και τις φωτογραφίες των υπολειμμάτων των τορπιλών που αποδείκνυαν ότι ο ένοχος ήταν ιταλικό υποβρύχιο, οι Ιταλοί το αρνήθηκαν επιμένοντας ότι οι Άγγλοι βύθισαν την 'Έλλη" με ιταλικές τορπίλες! Από την επίθεση του «Delfino» σκοτώθηκαν ένας υπαξιωματικός και οκτώ ναύτες του «Έλλη», ενώ οι τραυματίες ανήλθαν στους 24. Μία γυναίκα, που βρισκόταν στην παραλία, πέθανε από καρδιακή προσβολή μετά την έκρηξη της δεύτερη τορπίλης στην προκυμαία.

Ιταλική τορπίλη τύπος Whitehead 533 όμοια μ' αυτή που βύθισε το "Έλλη".

Μεταπολεμικά η Ιταλία αναγνώρισε την πράξη της και με βάση τις πολεμικές αποζημιώσεις υποχρεώθηκε το 1950, να παραδώσει το ελαφρύ καταδρομικό "Eugenio di Savoia" παραχωρήθηκε στην Ελλάδα ως πολεμική αποζημίωση και μετονομάστηκε σε "Έλλη". Έμεινε σε υπηρεσία στο Ελληνικό πολεμικό ναυτικό από το 1951 έως το 1965 και διαλύθηκε το 1973.

ΠΟΙΟ ΗΤΑΝ ΤΟ ΥΠΟΒΡΥΧΙΟ «DELFINO».

Υποβρύχιο «Delfino»

Ήταν ιταλικό υποβρύχιο κλάσης "Squalo". Ναυπηγήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 1928, στα ναυπηγεία της πόλεως Monfalcone  και η καθέλκυση στις 15 Ιανουαρίου 1930. Ανέλαβε υπηρεσία ύστερα από 10 μήνες στις 11 Οκτωβρίου στη ΙΙ Μοίρα υποβρυχίων με έδρα την πόλη La Spezia.. Είχε πλήρωμα 5 αξιωματικούς και 47 υπαξιωματικούς. και ναύτες. Eίχε μήκος 69,80μέτρα και πλάτος 7,18μέτρα. Η ταχύτητά του υπό τη θάλασσα ήταν 8 κόμβοι και εκτός βυθού 15,1 κόμβοι. Έφτανε σε βάθος 80 μέτρων.

Είχε ένα άδοξο τέλος στον Τάραντα. Βυθίστηκε στις 23 Μαρτίου 1943 ώρα 13.15' έπειτα από σύγκρουση με το ιταλικό πλοίο, πιθανότατα λόγω βλάβης στο πηδάλιο του υποβρυχίου, προκλήθηκε σύγκρουση το. άλλο πλοίο εμβόλισε το υποβρύχιο στην πρύμνη, προκαλώντας την βύθιση του περίπου 6,5 μίλια για 205° από το φάρο San Vito, Τάραντα. με απώλεια 28 ανδρών.

ΠΟΙΟΣ ΗΤΑΝ Ο ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ ΤΟΥ ΥΠΟΠΛΟΙΑΡΧΟΣ GIUSEPPE AICARDI (1908 -1997).

Οι άνδρες του υποβρυχίου «Ντελφίνο» μετά τον τορπιλισμό της «Έλλης». Φωτό του Γιάννη Τσένη-Πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Επίκαιρα»

O Aicardi ήταν Ιταλός πλοίαρχος, στις 15/8/1940  βύθισε το αγκυροβολημένο  «Ελλη» στην Τήνο. Δεν έλαβε απλώς διαταγές γνώριζε ότι έκανε μια πράξη παράνομης πειρατείας και κήρυξης πολέμου. Υπηρέτησε στα: DELFINO (TV.CO): Με βάση την Λέρο, από 20.04.1940 έως 14.11.1940. Στο υποβρύχιο TRICHECO (CC. CO) Με βάση την Λέρο από 14.11.1940 έως 28.12.1940. Από τις αρχές του 1943: MARINA TRAPANI επικεφαλής ανθυποβρυχιακής άμυνας (C. Serv. AS) και επικεφαλής του SOTTOGRUPPO AS.

Παρασημοφορήθηκε για την πολεμική του δράση: α) Στις 24 Οκτωβρίου 1941 με Χάλκινο Μετάλλιο Στρατιωτικής Ανδρείας. β) Στις 14 Ιουνίου 1943 με Πολεμικό Σταυρό Στρατιωτικής Ανδρείας. γ) Στις 14 Ιανουαρίου 1948 με Ασημένιο Μετάλλιο Στρατιωτικής Ανδρείας

Μετά τον πόλεμο υπηρέτησε στο ιταλικό εμπορικό ναυτικό.

Δεν μετάνιωσε ποτέ για το έγκλημα του ούτε διώχθηκε από το μεταφασιστικό ιταλικό κράτος.

ΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΠΟ ΤΟ "ΕΛΛΗ" ΣΗΜΕΡΑ

Την περίοδο 1955 – 56 το ναυάγιο της Έλλης ανελκύστηκε τμηματικά και πουλήθηκε σαν scrap. Το 1983 Έλληνες δύτες υπό τον Αλέξη Παπαδόπουλο καταδύθηκαν στο σημείο του ναυαγίου  και το μόνο εύρημα που εντοπίστηκε ήταν η ανεμοδόχος του πλοίου που φυλάσσεται στο ναυτικό μουσείο της Ελλάδας μαζί με τα υπολείμματα της ιταλικής τορπίλης.

Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδας. Τμήμα (αεροθάλαμος και ουρά) της ιταλικής τορπίλης, τύπου 053 Whitehead Fiume, που εκτοξεύθηκε την 15η Αυγούστου 1940.

Η σημαία του πλοίου

Ναυτικό μυσείο Κρήτης. Μοντέλο της '"Ελλης".

Στην Τήνο, στο χώρο του Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελίστριας Τήνου, ευρίσκεται το «Μαυσωλείο της Έλλης», όπου υπάρχει το οστεοφυλάκιο των θυμάτων του τορπιλισμού, τμήμα της τορπίλης που έπληξε το καταδρομικό και αντικείμενα που ανασύρθηκαν κατά την ανέλκυση του σκάφους (1955).

Δίπλα από το Μνημείο της Έλλης (κοντά στο φάρο του παλιού λιμανιού), φυλάσσεται ένα από τα κανόνια του καταδρομικού που συντηρήθηκε κατάλληλα και χρησιμοποιείται για κανονιοβολισμούς σε μεγάλες εορτές. 

ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ. ΤΑ ΝΕΑ ΠΛΟΙΑ ΜΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ "ΕΛΛΗ"

Έλλη ΙΙ (Καταδρομικό) / C-24 πρώην Ιταλικό ‘EUGENIO DI SAVOIA’. Παραχωρήθηκε στην Ελλάδα το 1950 σαν μέρος των Ιταλικών επανορθώσεων σε αντικατάσταση του τορπιλισθέντος "ΕΛΛΗ". Κατασκευάστηκε μεταξύ του 1932 – 1935 στα Ναυπηγεία ANSALDO της Γένοβας.

Το όνομα Έλλη F-450 πήρε επίσης μια φρεγάτα του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού το 1975.

ΠΗΓΕΣ

Σ.τ.Μ. = σημείωμα του μεταφραστή.

[1] Francesco Mattesini, I retroscena sull’affondamento dell’incrociatore greco “Elli”. la missione e l’attacco del sommergibile italiano “Delfino”.

Το άρθρο αυτό συγκεντρώθηκε από τον συγγραφέα και δημοσιεύτηκε στο Δελτίο Αρ. 33 της Ιταλικής Ναυτικής Ένωσης και Ναυτικής Τεκμηρίωσης (AIDMEN) το 2019. Με την άδεια της Συντακτικής Επιτροπής του Δελτίου (Πρόεδρος Francesco De Domenico), δημοσιεύεται στο academia edu και, με τις κατάλληλες ενημερώσεις, στη σελίδα του Francesco Mattesini.

[i]  Μιχάλης  Σαμάρκος, Λέρος: Η Μάλτα του Αιγαίου: Χρονικό 1912-1948, 1974.

[i] Cesare Maria De Vecchi di Val Cismon, Il Quadrunviro scomodo: Il vero Mussolini nelle parole del più monarchico dei fascisti, Mursia, Milano, 1983. Επιμέλεια Luigi Romersa.

[i] Emanuele Grazzi, Il principio della fine. L’impresa di Grecia, Ρώμη 1945. Έχει μεταφρασθεί και στα Ελληνικά, Η αρχή του τέλους.