ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΚΕΦΑΛΟΥ

Kostas Kogiopoulos

Oct 5

3 min read

Updated: Oct 6

Το κάστρο της Κεφάλου είναι το μικρότερο φρούριο στη νοτιοδυτική άκρη του νησιού. Τα ιστορικά στοιχεία είναι λίγα. Οι σημαντικότερες αναφορές είναι τρεις.

Α) Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο, μεσαιονολόγο Giuseppe Gerola[1], το 1912 αναφέρει για το Κάστρο της Κεφάλου: Αν και αναφέρεται επίσης κατά καιρούς κατά τον Μεσαίωνα είχε μόνο δευτερεύουσα σημασία, καθώς ήταν αρκετά μικρό και δεν περιλάμβανε, όπως συμβαίνει αντίθετα με τα άλλα, πολλές κατοικίες.

Πράγματι, το 1504 αποφασίστηκε η εκκένωσή του.

Τα υπολείμματα του γνωστά ως «Κάστρο» καταλαμβάνουν μια σχετικά υψηλή θέση λίγο νοτιότερα του χωριού. Ενώ προς τα δυτικά ο λόφος είναι γεμάτος με φυσικές σπηλιές, στις άλλες πλευρές είναι περιτριγυρισμένο από σειρές από σχετικά ομοιόμορφες πέτρες,

οι οποίες όμως δεν προεξέχουν περισσότερο από το εσωτερικό επίπεδο του λόφου.

Ο εν λόγω περίβολος έχει ακανόνιστο σχήμα, προεξέχοντας μερικές φορές υπό γωνία σαν προμαχώνα στη βόρεια πλευρά μπορεί κανείς πλέον να εισέλθει στο εσωτερικό από κάτω. Το έδαφος εντός του περιβόλου, πλήρως επιπεδωμένο, παρουσιάζει ένα ελαφρώς υψηλότερο επίπεδο προς τα δυτικά· και υπόγεια, στο κέντρο, βρίσκεται μια δεξαμενή.

Β) Ο Νικόλαος Κοντογιάννης αναφέρει[2]: Στο χώρο τούτο διακρίνονται τρία τμήματα τειχών (Α-Β-Γ, Δ-Ε-Ζ-Η, Θ-Ι- Κ, σχ. 5 και 6). Εάν προεκτείνουμε νοερά την πορεία τους ώστε να ενωθούν οι άξονές τους, καταλήγουμε στη μορφή μικρής πολυγωνικής κατασκευής. Η κατασκευή αυτή δεν ήταν αυτοτελής. Τα τείχη συνεχίζουν προς τα νότια, χωρίς όμως να είναι δυνατόν να διαγνωσθεί η ακριβής πορεία τους. Και τούτο διότι, λόγω της διάβρωσης, το έδαφος έχει υποχωρήσει συμπαρασύροντας και τη συνέχειά τους. Εξάλλου, ο χώρος που περικλείεται από τα σωζόμενα ίχνη είναι σχετικά μικρός και δε θα μπορούσε να αποτελέσει τόπο καταφυγής για όλους τους κατοίκους σε περιόδους κινδύνου.

Περισσότερο πιθανό είναι τα τείχη που σώζονται στην Κέφαλο να αντιστοιχούν σε μικρό φρούριο, που αποτελούσε τμήμα μιας ευρύτερης οχύρωσης με την οποία ενωνόταν. Ίσως να προστάτευε κάποιο ευπρόσβλητο σημείο της, ίσως πάλι να αποτελούσε το τελευταίο καταφύγιο άμυνας. Την ίδια άποψη ενστερνίζεται και ο S. Spiteri, όπως φαίνεται και στο σκαρίφημα-αναπαράσταση που δημοσιεύει, το οποίο όμως είναι αρκετά σχηματικό σε σχέση με την πραγματικότητα (σχ. 6).

Γ) Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού και αθλητισμού[3]: Κάστρο χτισμένο στο ΝΔ άκρο της Κω, στην κορυφή βραχώδους λόφου στα Ν του ομώνυμου οικισμού, από το οποίο σώζονται ελάχιστα ίχνη.

Πρώτη αναφορά του κάστρου κατά τους ιπποτικούς χρόνους έχουμε στο κείμενο της «Παράδοσης» του Mιχαήλ Bασιλικιώτου, τον Iούλιο του 1271. Αναφέρεται και το1420 από τον Cristoforo Buondelmonti.

Kατά την τουρκική επιδρομή του 1457 το κάστρο της Kεφάλου αναφέρεται ως ένα από τα μέρη όπου είχε καταφύγει ο πληθυσμός του νησιού. Oι επιδρομείς απέτυχαν να το εκπορθήσουν, διότι ήταν πολύ καλά οχυρωμένο και χτισμένο σε ασφαλή τοποθεσία, όπως και το Κάστρο του Πυλίου. Tο 1461, όταν το Tάγμα του Αγίου Ιωάννη αποφάσισε, μετά από συνεχείς επιδρομές, να μεταφέρει τον πληθυσμό της Κω στη Pόδο, ανάμεσα στα κάστρα που θα εγκαταλείπονταν ήταν και η Κέφαλος (Fortezza di Chiffalo).

Tο κάστρο υπέστη σοβαρές ζημιές από το σεισμό του 1493, ενώ τον επόμενο χρόνο, το Τάγμα του Αγίου Ιωάννη έστειλε επιτροπή για την αποκατάσταση των ζημιών. Το 1505, μπροστά στον κίνδυνο νέας επιδρομής των Τούρκων, δόθηκε εντολή για την εκκένωση του κάστρου, επειδή κρίθηκε ανίσχυρο.

O Piri Reis στο «Βιβλίο της Θάλασσας» (1526) αναφέρει για την Kέφαλο: «Tο τρίτο κάστρο της Kω ονομάζεται Kifelos. Τούτο βρίσκεται στη ΝΔ πλευρά του νησιού χτισμένο σε ύψωμα». H οχύρωση πρέπει να περιελάμβανε απλό αμυντικό περίβολο με κατακόρυφα τείχη, από τα οποία σώζεται σήμερα ένα μόνο τμήμα. Στα Α του περιβόλου υπήρχε μικρότερος πολυγωνικός οχυρωμένος χώρος, που φαίνεται πως είχε σχετική αυτοτέλεια. Σώζεται τμήμα τείχους, που αποτελεί το καλύτερα σωζόμενο τμήμα του κάστρου, το οποίο ακολουθεί ευθύγραμμη πορεία για περίπου 20 μ. με κατεύθυνση ΒΔ-ΝΑ, ενώ κατόπιν στρέφεται προς τα Ν για περίπου 5 μ. Xαρακτηριστικό του τείχους είναι το μεγάλο ύψος στην εξωτερική πλευρά, ενώ δεν έχει μεγάλο πάχος και δεν εξέχει από τη στάθμη του εδάφους. Τέλος, στο εσωτερικό της οχύρωσης σώζεται μία στέρνα.