Ο ΙΑΚΩΒΟΣ ΖΑΡΡΑΦΤΗΣ

Ο Ιάκωβος Ζαρράφτης (1845 ή 1853-1933) ήταν γιος του Εμμανουήλ Ζαρράφτη και της Ανθούσας Χατζηγιακουμή. Παντρεύτηκε τη συντοπίτισσά του Αικατερίνη και απέκτησε τρία παιδιά· την Ανθούλα, την Αφροδίτη και τον Εμμανουήλ που έφυγε μετανάστης στην Αμερική.

Λεπτομέρεια φωτογραφίας: Ο Ι. Ζαρράφτης με τις κόρες του και τη σύζυγό του στα δεξιά, σε εκδήλωση προς τιμήν του ναυάρχου Viale στην Κω.

Έγγραφο σχετικά με την μετανάστευση του Εμ. Ζαρράφτη στην Αμερική.

Ο ίδιος γράφει στην αρχή του βιβλίου του ΚΩΙΑ (1921) : Ο εκ πατρός πάππος μου Παπά Ιωάννης Ζαρράφτης ην εκ Καλύμνου, εξ ης προσκληθείς ως διδάσκαλοςτης Κω, ενυμφεύθη Κώαν, ένθα και χειροτονηθείς ιερεύς, εφημέρευεν εις την ενορίαν της Παναγίας του Φόρου της Χώρας. Κατά τους χρόνους δε της Ελληνικής Επαναστάσεως μετοικήσας εκ φόβου εις το χωρίον Ασφενδιού, απεκατέστησεν εκεί ευπρεπώς τα τέκνα του ένθα μόλις απέφυγε τον διά πυράς μαρτυρικόν θάνατον υπό των Τούρκων. Ο μικρότερος των υιών του πατήρ μου διδαχθείς πλειότερον παρά τω εν ελλογιμωτάτοις τότε περιφήμω διδασκάλω εν Καλύμνω Ιεζεκιήλ, και νυμφευθείς εις Καρυότες του Ασφενδιού την Ανθούσαν Χαζή Γιακουμή του Κοντού, εχειροτονήθη ιερεύς το 1854. Αμιλλόμενος δε προς τους συγχωριώτας αυτού διά την φιλομουσίαν, και υπεραγαπών τα σχολεία, τα οποία τότε διετηρούντο διά συνεισφορών των προυχόντων, επρωτοστάτει πάντοτε ως έφορος αυτών, υπέρ ων ουκ ολίγα εδαπάνησεν εκτων ίδιων. Διαπρέψας δε και αρχιερατικός επίτροπος εφ’ ικανά έτη, εκοιμήθη το 1891 εις ηλικίαν 63 ετών.

Εν Κω 1 Ιουλίου 1917. Ιάκωβος Ε. Ζαρράφτης.

Ο Ι. Ζαρράφτης τελείωσε το Ελληνικό Σχολαρχείο Αθηνών το 1871. Πιθανώς γράφθηκε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, την οποία δεν τελείωσε.

Ήταν ακούραστος μελετητής της Κωακής ιστορίας και πολλές φορές διέτρεχε το νησί με τα πόδια απ’ άκρη σ’ άκρη, ανακαλύπτοντας ιστορικές τοποθεσίες και διάφορα αντικείμενα. Λόγω των μεγάλων ιστορικών γνώσεών του για την Κω, η Οθωμανική Διοίκηση τον διόρισε έφορο του πρώτου Μουσείου στο Ασκληπιείο.

Το ίδιο επανέλαβε και η Ιταλική Διοίκηση διορίζοντάς τον υπεύθυνο του Μουσείου στο Κάστρο της Νεραντζιάς. Μπορεί να θεωρηθεί ως ο πρώτος ξεναγός  της Κω, αφού γνώρισε και βοήθησε όλους τους μελετητές, αρχαιολόγους και άλλους, που επισκέφθηκαν την Κω και ασχολήθηκαν με την ιστορία της, όπως τον Olivier Rayet, τον Marcel Dubois, τον W.R. Paton, τον William Rouse, τον Rudolf Ηerzog, τον Richard Dawkins και τους Ιταλούς αρχαιολόγους Α. Maiuri και L. Laurenzi.

Ανακοινώσεις του Ι. Ζαρράφτη στην εφημερίδα Il Messaggero di Rodi.

Οι γνωριμίες του αυτές, τον βοήθησαν να διευρύνει τις γνώσεις του και αυτό είχε ως συνέπεια να εντοπίσει αρκετά σημαντικά σημεία και επιγραφές, αλλά το σημαντικότερο ήταν ο εντοπισμός, με ακρίβεια, της θέσης τού Ασκληπιείου της Κω, της «ερωτευμένης του θέσης», όπως ο ίδιος την αποκαλούσε.

Διάφοροι μελετητές αναζητούσαν το Ασκληπιείο. Πρώτος ο Olivier Rayet τύπωσε χάρτη της Κω βασισμένος στο χάρτη του Αγγλικού Ναυαρχείου, όπου σημειώνεται και η θέση του Ασκληπιείου.

Χάρτης της Κω που δημοσίευσε ο Olivier Rayet το 1871. Είναι σημαντικό ότι καταγράφει την θέση του Ασκληπιείου.

Ο επόμενος που ανέφερε με ακρίβεια τη θέση του Ασκληπιείου ήταν ο αρχαιολόγος-επιγραφικός W.R. Paton. Ο R. Ηerzog γνώριζε την υπόθεση του Paton, αρχικά δεν άκουσε τη γνώμη του Ζαρράφτη και άρχισε ανασκαφές αλλού.

Μετά την οργάνωση της Ιταλικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας τον συμβουλεύονταν, τόσο ο Α. Maiuri, όσο και ο L. Laurenzi. Ασχολήθηκε με το Μουσείο στο Κάστρο και συνέχισε τη συγγραφή. Δυστυχώς αρκετά από τα χειρόγραφά του δεν έχουν εκδοθεί. Θα ήταν ευχής έργο, να πραγματοποιηθεί αυτό κάποτε.

Ο Ζαρράφτης ήταν φτωχός βιοπαλαιστής, που για να μπορέσει να θρέψει την οικογένειά του και παράλληλα να αντιμετωπίσει τα προβλήματα υγείας της κόρης του Αφροδίτης, έκανε τον ξεναγό-οδηγό σε περιηγητές και μελετητές που επισκέπτονταν την Κω. Επιπλέον συνέχιζε τις έρευνες και αγοραπωλησίες λαογραφικού υλικού και ενίοτε αρχαίων. Όταν, ηλικιωμένος πια και σχεδόν τυφλός, αποσύρθηκε στο σπίτι του στη Χαντάκα (σημερινή οδό Ιπποκράτους), τον φρόντιζε η κόρη του Ανθούλα και ο σύζυγός της, Ιταλός αρχαιολόγος, Giuseppe Lazzara.

Ο Ζαρράφτης καθήμενος. Η κόρη του Ανθούλα και ο σύζυγος της Ιταλός αρχαιολόγος Giuseppe Lazzara.

Έτσι ανήμπορο και τυφλό τον βρήκε ο σεισμός στις 23/4/1933. Δυστυχώς ούτε ο ίδιος, ούτε η κόρη του επέζησαν. Η παλιά Κως, που τόσο αγάπησε, με την καταστροφή της τον πήρε μαζί της για πάντα.

Richard MacGillivray Dawkins

Ο Άγγλος αρχαιολόγος καθηγητής Richard MacGillivray Dawkins έγραψε για τον Ζαρράφτη:

Α) σελ. 1: […] Α) Ο Ζαρράφτης ήταν Κώος, όταν βρέθηκα στα νησιά το 1906, ήταν ένας άνδρας στα μέσα ή προς τα τέλη της ζωής του. Είχε κάποια περιουσία στο νησί και, από αυτή, καθώς και από μια μικρή δραστηριότητα στο εμπόριο αρχαιοτήτων, κατάφερε να βγάζει τα προς το ζην. Ήταν τυπικός εκπρόσωπος αυτού που οι Έλληνες αποκαλούν «αρχαιοδίφης», δηλαδή ερασιτέχνης αρχαιολόγος, και κατά καιρούς κατάφερνε να δημοσιεύει μικρά φυλλάδια για τα αγαπημένα του θέματα. Υπάρχει μια συλλογή από αυτά, προφανώς πλήρης, στη Βιβλιοθήκη της Κλασικής Σχολής του

Cambridge, που δώρισε ο Δρ. Rouse, ο οποίος τα απέκτησε από τον συγγραφέα: δύσκολα μπορεί να πει κανείς ότι έχουν κυκλοφορήσει ποτέ στην αγορά. […]

Β) σελ. 2: […] Θυμάμαι καλά τον Ζαράφτη: ήταν ένας ευγενικός, φιλόξενος και ενθουσιώδης γέρος, που πάντα τον οδηγούσε ένας πραγματικός ζήλος για τη μάθηση και μια βαθιά πίστη στην αξία της ελληνικής ζωής και του ελληνικού πολιτισμού.

Σε ένα ατμόπλοιο που πήγαινε από την Κω στην Κάλυμνο, τον θυμάμαι καλά να κάθεται στο κατάστρωμα και να μεταγράφει ελληνικές επιγραφές σε ένα μικρό σημειωματάριο. Στη μέση του κουβαλούσε ένα μεγάλο γεωλογικό σφυρί και νομίζω ότι πάντα είχε την ιδέα ότι θα μπορούσε να βρει κάπου ένα χρυσωρυχείο. Φορούσε καπέλο, όχι φέσι. Ο Ιάκωβος Ζαρράφτης ήταν στην πραγματικότητα ένα αξιόλογο μέλος της ομάδας των μελετητών από αυτή την περιοχή της Ελλάδας, των οποίων τα έργα βρίσκονται κυρίως στους τόμους που εκδόθηκαν από τη Φιλολογική Εταιρεία της Κωνσταντινούπολης προς το τέλος του 19ου αιώνα. Μεταξύ αυτών των μελετητών θα έδινα στον Ζαρράφτη μια τιμητική θέση, μαζί με τον Μανωλακάκη από την Κάρπαθο, τον αξιόλογο προκάτοχο του Δρ Μιχαηλίδη-Νουάρο, τον Χαβιάρα και τον Γρηγορόπουλο από τη Σύμη, τον Διαμαντάρα από το Καστελόριζο, τον Παπαδόπουλο από τη Νίσυρο, τον Μαλανδράκη από την Πάτμο, τον Κανελλάκη και τον Στυλιανό Βίος από τη Χίο, τον Σταματιάδη από τη Σάμο, τον Μουσαίο από το Λειβήσι. Άνδρες που από αγάπη για τα γράμματα και την πατρίδα τους κατέγραψαν για το μέλλον ένα τεράστια ποσότητα ενδιαφέροντος υλικού, το οποίο διαφορετικά θα είχε χαθεί εντελώς μέχρι σήμερα. Αιωνία η μνήμη αυτών. […]

Ο Ιταλός αρχαιολόγος L. Laurenzi έγραψε τον επικήδειό του:

ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΙΑΚΩΒΟΥ ΖΑΡΡΑΦΤΗ, ΑΠΟ ΤΟΝ LUCIANO LAURENZI

Ο καλός γεράκος με τη μεγάλη κυματίζουσα γενειάδα, που όλοι αντικρίζαμε κάθε μέρα να κάθεται πίσω από το παράθυρο του σπιτιού του, στη γραφική και λαϊκή οδό της Χαντάκας, ο αγαπητός ηλικιωμένος που όλοι αναγνώριζαν από το γαλήνιο ύφος τού πατριάρχη, δεν υπάρχει πια. Χάθηκε μέσα στα ερείπια του σπιτιού του, μαζί με την κόρη του που τον φρόντιζε με αγάπη, την τρομερή εκείνη ημέρα της καταστροφής. Η καρδιά μας είναι γεμάτη πόνο από το βίαιο θάνατό του. Μα άγνωσται αι βουλαί του Κυρίου. Τώρα βρίσκεται στη Θεία γαλήνη του Ουρανού, διότι ήταν ένας καλός και θεοσεβούμενος άνθρωπος.

Εγώ δεν γνώρισα δυστυχώς τον Ζαρράφτη στην περίοδο της ακμής του· ήταν ήδη ογδόντα ετών, όταν έφθασα σ’ αυτό το νησί και η παράλυση τον κρατούσε καρφωμένο στην πολυθρόνα του. Μιλούσε λίγο και με πολύ κόπο, αλλά τα μάτια του ήταν πάντα σπινθηροβόλα, σημάδι μεγάλης ευφυΐας, που αμέσως ζωντάνευαν, όταν του μιλούσα για ανακαλύψεις και προγράμματα ανασκαφών. Αυτός ήταν ο καλός, ηλικιωμένος μου φίλος και σ’ αυτόν έβρισκα πλήρη κατανόηση του πάθους μου για την επιστήμη της Αρχαιολογίας.

O Ιάκωβος Ζαρράφτης υπήρξε ένας ενθουσιώδης εραστής της Αρχαιολογίας. Δεν έκανε ποτέ πλήρεις σπουδές, μέσα όμως από το διάβασμα και τις συζητήσεις με τους ειδικούς, οι γνώσεις του παγιώθηκαν και διευρύνθηκαν τόσο, που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας από τους καλύτερους αντιπροσώπους εκείνης της άξιας ομάδας των τοπικών λόγιων-ιστοριοδιφών, που τόσο στην Ιταλία όσο και στα Δωδεκάνησα, πρόσφεραν πολύτιμες υπηρεσίες στην επιστήμη.

Ο Ι. Ζαρράφτης μπροστά στην Πύλη του Carmadino το 1932. Αριστερά του η σύζυγος του Mario Lago, Dona Ottavia. Πίσω της ο στρατιωτικός Διοικητής της Κω.

Γνώρισε σχεδόν όλους τους μεγάλους μελετητές του νησιού· τον Paton, τον Herzog, τον Schazmann, τον Gerola, τον Maiuri, τον Della Seta. Μαζί τους επισκέφθηκε τους αρχαιολογικούς τόπους του νησιού, δίνοντάς τους σημαντικές πληροφορίες και συνεργάσθηκε ενεργά στις εξερευνήσεις για ανεύρεση επιγραφών. Η αξιόλογη επιγραφική συλλογή του Κάστρου (“Antiquarium”) οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη δική του προσπάθεια, διότι η επιγραφική και η ιστορική επιστήμη ήταν το πάθος του. Η μεγάλη του γνώση σ’ αυτά τα θέματα αποδεικνύεται στο βασικό του έργο, τα «ΚΩΙΑ», στο οποίο περιλαμβάνονται παρατηρήσεις του, στις οποίες κατέληξε μετά από αμέτρητες εξερευνήσεις στους χώρους και είναι πολύ ενδιαφέρουσες από γεωγραφική, αρχαιολογική και ιστορική άποψη.

Τα έτη 1900-1905 ο Ιάκωβος Ζαρράφτης υπήρξε πολύτιμος συνεργάτης του καθηγητή Herzog. Μαζί έφθασαν στην ανακάλυψη του Ασκληπιείου, σε μια θέση που δεν ήταν εύκολο να εντοπισθεί.

Το 1912 εκείνος πρόσφερε την εργασία του και τις γνώσεις του στη Διοίκησή μας και ήταν πιστός υπήκοος και ειλικρινής υπάλληλος. Διορίστηκε επιμελητής του Μουσείου της Κω (εντός του Κάστρου), φρόντισε και εμπλούτισε τη συλλογή από αρχαία μάρμαρα, χωρίς να εγκαταλείψει τις εξερευνήσεις του στο νησί, οι οποίες απέδωσαν ακόμη περισσότερες σημαντικές επιγραφές.

Πρόσφατα εξέδωσε ορισμένα πολύ καλά άρθρα (βιβλία) για τον Πλάτανο του Ιπποκράτη και το Ασκληπιείο της Κω, καθώς επίσης μία έμμετρο τραγωδία: «Ο Ηρακλής στην Κω» και μία κωμωδία: «Ο Αγάς», που αποδεικνύουν τη μεγάλη του ευστροφία και την καλλιέργειά του.

Ο Ιάκωβος Ζαρράφτης δεν ζει πια, μα η μνήμη του θα είναι αιώνια. Αυτή θα μένει στο έργο του, θα μένει σε όποιον τον γνώρισε και αγάπησε την καλή του καρδιά και την πρόσχαρη και ανοικτή ψυχή του, για την εγκάρδια και ειλικρινή συνεργασία του με τον κάθε μελετητή.

Θεωρούμε ότι για να τιμήσουμε τη μνήμη του Ι. Ζαρράφτη, όπως του αξίζει, να παραθέσουμε εδώ πλήρη κατάλογο των συγγραμμάτων του.

Ακολουθούν τα βιβλία του.

Έκδοση έργων του Ι. Ζαρράφτη από την Ιπποκράτειο Δημοτική Βιβλιοθήκη Κω